Mentionsy

Neandertalczyk na trwałe zagościł w naszej wyobraźni.

Neandertalczyk, uważany niegdyś za prymitywnego małpoluda, okazał się z czasem być wyjątkowo skutecznym, żywotnym i wytrwałym gatunkiem hominina.

W momencie, gdy pisze te słowa, neandertalczyk jest najlepiej obok homo sapiens, poznanym gatunkiem hominina, o czym zadecydował m.in.

Neandertalczyk doczekał się tysięcy publikacji naukowych i mnóstwa książek, także po polsku.

Opublikowany po raz pierwszy w 2013 roku, Neandertalczyk odkryty na nowo, Dimitry Papagiani i Michaela Morsa również jest godny polecenia, zwłaszcza jako pierwsza lektura w temacie, po której można przejść do znacznie bardziej szczegółowych i nieco bardziej aktualnych krewniaków.

Ten praczłowiek, podobnie jak późniejszy Neandertalczyk, zawdzięcza swoją nazwę gatunkową odkryciu dokonanemu w miejscu, czasie i okolicznościach przypominających to, które zrodziło człowieka z doliny Neander.

Heidelberczycy zazwyczaj uważani są za ostatnich wspólnych przodków neandertalczyków i homo sapiens.

Nie inaczej jest w przypadku pierwszych neandertalczyków, których szukać musimy w Hiszpanii.

Dopiero badania jądrowego DNA z 2016 roku zadecydowały, że akurat tym homininom bliżej było już do neandertalczyków.

Dzisiaj traktuje się ich właśnie jako proto-neandertalczyków.

Za taką interpretacją od lat przemawiało zresztą wielu specjalistów wskazujących na szczególne cechy anatomiczne widoczne w szkieletach tych pierwszych neandertalczyków, które w kolejnych tysiącleciach jedynie się rozwiną.

Czaszka neandertalczyka była długa i niska, spłaszczona od góry, co odróżniało ją od wysokiej i zaokrąglonej czaszki ludzi współczesnych.

Tymczasem Neandertalczyk, wywodzący się z Homo heidelbergensis, ewoluował przez pół miliona lat na europejskich szerokościach geograficznych.

Dlaczego hominidy, takie jak Neandertalczyk, miały wały nadoczodołowe?

Pod tym pochodzącym z Greki terminem rozumiemy charakterystyczne wysunięcie dolnej części twarzo-czaszki do przodu, widoczne u szympansów, goryli czy neandertalczyków.

W 1961 roku japońska ekspedycja naukowa odkryła w izraelskiej jaskini niedaleko jeziora Galilejskiego największy do tej pory okaz neandertalczyka.

Widać je zwłaszcza przy prawym ramieniu, które podobnie jak u nas dominowało także u Neandertalczyków.

Pod kątem anatomicznym nosy neandertalczyków

W przypadku Neandertalczyków takiej łagodnej pigmentacji często towarzyszyły także rude włosy, chociaż nie były one powszechne.

Rebecca Rack Sykes pisze, że jasna cera i rude włosy dominowały u Neandertalczyków z półwyspu Apenińskiego, ale już np.

W popkulturze dominuje ciągle wizerunek ociężałego, chodzącego niezdarnie niczym kaczka, zgarbionego neandertalczyka, jaskiniowca.

Szczątki owe odkryło trzech lokalnych księży, amatorów paleontologii, którzy pewnego dnia wykopali Neandertalczyka z lokalnej jaskini, a o swoim znalezisku natychmiast zaalarmowali specjalistów.

Do dzisiaj spekuluje się na ile warunki anatomiczne Neandertalczyków zostały ukształtowane przez adaptację do klimatu, a na ile były po prostu splotem różnych okoliczności.

Wielu neandertalczyków zamieszkiwało północne wybrzeża dzisiejszego Morza Śródziemnego lub Bliski Wschód, gdzie klimat mógł być nieco chłodniejszy niż obecnie, ale z pewnością nie przypominał warunków panujących w dzisiejszej Skandynawii czy na Syberii.

Ślady organicznych mat czy podściółki zachowały się tam, ponieważ krótko po odejściu Neandertalczyków stanowisko znalazło się pod wodą na skutek wylewu miejscowej rzeki.

Zwłaszcza, że zdolna do reprodukcji dorosła populacja neandertalczyków w żadnym momencie nie przekroczyła zapewne 12 tysięcy osobników.

W swoim środowisku Neandertalczyk był drapieżnikiem szczytowym, który działając w grupie potrafił zagrozić każdemu zwierzęciu, w tym nawet najgroźniejszym przedstawicielom megafauny.

Myśląc o Neandertalczykach musimy bowiem stale mieć na uwadze, że ich habitat w pewnym momencie rozciągał się od Gibraltaru aż po Ałtaj, a cały gatunek istniał około 300-400 tysięcy lat.

Myśląc o tych praludziach, często staje nam przed oczami stuletni obraz amerykańskiego paleoartysty Charlesa R. Knighta, na którym widzimy trzech neandertalczyków smaganych zimowym wichrem i zamiecią.

W Gibraltarze odkryto stanowiska zajmowane przez jednych z ostatnich neandertalczyków na naszym kontynencie.

Najgrubsza zwierzyna, do której zaliczało się mamuty, słonie leśne czy nosorożce włochate, padała ofiarą neandertalczyka sporadycznie, co było związane z mniejszą ilością stad tych największych ssaków.

Ostatnie znane nam osobniki jeszcze 4000 lat temu zamieszkiwały egejską wyspę Tilos, a jedynym śladem po neandertalczykach w tym samym czasie był niewielki udział ich DNA w organizmach Homo sapiens.

W Europie Neandertalczyk polował m.in.

Odkrycie niepodważalnych śladów kanibalizmu w hiszpańskiej jaskini nie było jednak tym, co najbardziej zmieniło sposób, w jaki postrzegaliśmy neandertalczyków.

Na miejscu odkryto około 400 fragmentów kamiennych narzędzi, ilość bardzo małą, świadczącą o bardzo krótkim, tymczasowym pobycie neandertalczyków na miejscu.

Może Neandertalczyk po prostu się nudził, a może upamiętniał czaszkę babci lub żony, żłobiąc w niej magiczne znaki?

Aby lepiej poznać zwyczaje społeczne dawnych neandertalczyków, opuścimy na moment plejstoceńską Europę, udając się na Bliski Wschód, do dzisiejszego Iraku, gdzie w jaskini Shanidar przyjrzymy się z bliska jednym z najważniejszych z naukowego punktu widzenia odkryciom, jakie przyniosło ostatnie stulecie w kwestii neandertalczyków.

Obie nogi naszego dzielnego Neandertalczyka zostały na jakimś etapie jego życia złamane, przez co musiał poruszać się z widocznymi, gołym okiem problemami.

Pozbawiony prawego ramienia, lewego oka, niedosłyszący, kulejący, prześladowany bólami kości Neandertalczyk był w świecie późnego plejstocenu skazany na pomoc lub obojętność krewnych.

Nie wiadomo, czy wykonali je neandertalczycy, czy też może homo sapiens, którzy w tym czasie zaczynali już rozprzestrzeniać się po Bliskim Wschodzie, wchodząc w relacje, także natury erotycznej, z miejscowymi neandertalczykami.

Zdaniem Dimitry Papagiani większa część neandertalskiego DNA, jaka dzisiaj płynie w żyłach homo sapiens, została zaabsorbowana właśnie wówczas, we wczesnej fazie afrykańskiego eksodusu, gdy homo sapiens opuszczał Afrykę, a na swojej drodze spotkał blisko wschodnich neandertalczyków.

XX wieku, rewolucjonizując postrzeganie neandertalczyków.

Amerykańska pisarka Jean-Marie Auel, autorka cyklu powieści osadzonych w Paleolicie, chętnie zaimplementowała w swoich książkach wizję głębokiej duchowości i kwietnych pochówków neandertalczyków.

Sam jako dziecko pamiętam jakiś film dokumentalny o neandertalczykach lecący w telewizji publicznej, w którym wspominano o tym kwietnym pochówku i całe życie byłem przekonany, że takie praktyki były wśród homo neandertalensis na porządku dziennym.

Jak ma się obecnie, ponad pół wieku później, teoria o kwietnych pochówkach neandertalczyków?

Rebecca Rack Sykes w swojej książce Krewniacy, polecam, prawdziwa kopalnia wiedzy o neandertalczykach, bardzo gęsta publikacja, twierdzi, że teoria Soleckiego ma wątłe podstawy.

Suwaki perskie żyły i umierały tuż obok szczątków neandertalczyków, takich jak Shanidar IV.

Tak czy inaczej, o kwietnych pogrzebach neandertalczyków możemy zapomnieć.

Rozwój kory nowej w mózgu neandertalczyków mógł być nieco mniej zaawansowany aniżeli u ludzi współczesnych, więc Dunbar sugerował, że liczba bliskich znajomych mogła być u nich jeszcze niższa, może w okolicach 110-120.

W tym miejscu dochodzimy do pytania o bardzo ważną kwestię, jaką jest rzekome występowanie mowy u neandertalczyków.

Skoro już heidelberczyk był w stanie coś tam dukać pod nosem, to neandertalczyk pewnie poszedł w tej materii dalej, co nie?

Niedawne badania genetyczne potwierdziły wśród neandertalczyków występowanie genu FOXP2 w wariancie bardzo bliskim temu, jaki noszą w swoim ciele ludzie współcześni.

Ostatnie dekady przyniosły także obalenie dawnych teorii o nieudolności łowieckiej neandertalczyków.

Nie inaczej pewnie było z neandertalczykami, którzy wytwarzali proste naszyjniki z ptasich szponów, a pióra orłów mogli wplatać we włosy lub przytwierdzać do odzienia.

Zdolność neandertalczyka do myślenia w kategoriach symbolicznych zdaje się potwierdzać także inne znalezisko.

Wedle opublikowanych w 2016 roku wyników badania, dziwne kręgi ze stalagmitów powstały około 176 tysięcy lat temu, czyli w czasach, gdy jedynym hominidem na ziemiach dzisiejszej Francji był Neandertalczyk.

Ci praludzie, zamieszkujący w późnym paleolicie tereny dzisiejszej Azji Środkowej i Dalekiego Wschodu, byli blisko spokrewnieni z neandertalczykami, z którymi musieli regularnie wchodzić w związki zakończone wydaniem na świat potomstwa.

ów praprzodek Neandertalczyków i Denisowian miał już po opuszczeniu Afryki, setki tysięcy lat temu, skrzyżować się w Eurazji z jakimś wyjątkowo archaicznym gatunkiem hominina, o którego istnieniu wiemy obecnie jedynie dzięki genetyce.

Od neandertalczyków, przez Denisowian, aż po ludzi współczesnych.

Według obecnego stanu wiedzy, okolice tej właśnie jaskini są najdalej na wschód wysuniętym obszarem, który skolonizował ekspansywny Neandertalczyk podczas swojego Drangnach Osten.

W późnym paleolicie, około 50 tysięcy lat temu, Neandertalczyków można było spotkać od Atlantyku na zachodzie po masyw Autaju na wschodzie.

W 2010 roku zespół pracujący pod kierunkiem szwedzkiego biologa Svante Pebu dokonał zsekwencjonowania genomu neandertalczyka, udowadniając przy tym, że genom większej części ludzkiej populacji żyjącej w Eurazji zawiera około 2% neandertalskiego DNA.

Ogółem w puli genów współczesnego człowieka przetrwało około 20% genomu neandertalczyka.

Jest to niepodważalna pamiątka po zapomnianych związkach, w jakie dawni homo sapiens wchodzili z neandertalczykami.

Najczęściej przyjmuje się, że płodne potomstwo neandertalczyków i homo sapiens pochodziło ze związków neandertalskich mężczyzn i kobiet ludzi współczesnych.

Odkrycie tych hybryd miało fundamentalne znaczenie dla lepszego i pełniejszego zrozumienia procesu zaniku neandertalczyków.

Ciekawa hipoteza zakładała, że wyginięcie neandertalczyków zostało spowodowane potężną erupcją wulkaniczną, do jakiej doszło około 40 tysięcy lat temu w rejonie znanym dzisiaj jako Pola Flegrejskie pod Neapolem we włoskiej Kampanii.

Te przebiegające niemal jednocześnie wymierania, łowcy i roślinożerców, na których polował, skłoniło niektórych badaczy do snucia hipotez mówiących, że neandertalczyk podążył do krainy zapomnienia zaraz po zwierzętach, którymi się żywił.

Wobec przejściowych problemów klimatycznych liczba Neandertalczyków mogła skurczyć się jeszcze bardziej, podążając za spadającą liczbą wielkich roślinożerców, będących głównymi dostarczycielami pożywienia tych praludzi.

W czym ludzie współcześni mogli być lepsi od neandertalczyków?

Przede wszystkim wyraźnie daje się zauważyć wspominana przeze mnie już wcześniej dysproporcja wielkości grup ludzi współczesnych a neandertalczyków.

Być może posiadający go Neandertalczyk faktycznie przebył taką odległość, chociaż bardziej możliwe jest, że wszedł w jego posiadanie poprzez handel czy inną formę wymiany.

Opierając się na nowych ustaleniach genetyków, potwierdzających krzyżowanie się dwóch gatunków, moglibyśmy porównać neandertalczyków do rzeki, która wpada do olbrzymiego jeziora.

Drzewo genealogiczne homininów, już bardzo rozgałęzione i pogmatwane, jeszcze mocno się skomplikuje, a nasza wiedza o chociażby neandertalczykach również ulegnie zmianom na przestrzeni lat.