Mentionsy

W 2025 roku przypada setna rocznica śmierci Stefana Żeromskiego.

Pomny tego Sejm RP ogłosił ten rok rokiem Stefana Żeromskiego w stosownej uchwale, nazywając go jednym z naszych najwybitniejszych pisarzy.

Czy jednak Żeromski naprawdę pozostaje autorytetem literackim czy politycznym?

I zacząć chciałem od takiego pytania, które nam pomoże umiejscowić Żeromskiego w polskiej historii intelektualnej.

Ja mam, kiedy myślę o Żeromskim, inny hołd w głowie.

Wywiad rzekę Lidii Ciołkoszowej, postaci emblematycznej dla historii PPS-u z Andrzejem Friszkiem i tam Ciołkoszowa mówi o tym, że ma takie wspomnienie ze studiów polonistycznych, gdzie w domu studenckim wisiało takie ogłoszenie, rozmowa o Żeromskim muszą się kończyć o północy.

I wspomina o tym, że po roku 28 zdjęła z nadłóżka portret Piłsudskiego i powiesiła tam Żeromskiego jako autorytet nieprzymijający, niemożliwy do odrzucenia na żadnym etapie.

I chciałem zapytać, co sprawiło, że to właśnie Żeromski był dla tego pokolenia, już nawet nie inspiracją, ale prawodawcą, ale nauczycielem.

Otóż Żeromski jest tym, który, tym pisarzem, który

To, że Romski w to trafiał,

Co Żeromski daje tym ludziom?

Dlatego, że po pierwsze, to jak już powiedzieliśmy, powiedziałem, no tak, to znaczy Żeromski odnawia tradycję powstańczą.

Tak jak politycznie odnawiał Piłsudski, tak wcześniej odnawia ją Żeromski.

Ja mogę powiedzieć, nie wiem, czy Żeromski by tak powiedział, pewnie nie, ale za Brzozowskim można powiedzieć, że to ciągle

Tettmayer, Żeromski, Reymont, prawie wszyscy.

Będzie tezą prawdziwą czy przeszarżowaną w takim razie, że Żeromski jest wielką alternatywą wobec Sienkiewicza?

Nie w tym sensie, w którym pokolenie Żeromskiego chciałoby ją widzieć, prawda?

inteligent ze szkoły Żeromskiego nie podkreśla tego, co go oddziela od polskiego ludu, tylko przeciwnie, on wchodzi w ten lud, on się staje z nim jednością.

Żeromski nie miał.

To nie było wymyślone przez Żeromskiego.

Pomówiłbym jeszcze chwilę o tej dychotomii Żeromski-Sienkiewicz, bo ona się wydaje ciekawa z kilku powodów.

No właśnie, wasz Żeromski, który sławi waszych społeczników, waszych państwowców, waszych bojowców, jak gdyby skrojony po to, żeby trafić pod strzechy.

I mnie to wcale nie cieszy, chociaż w opozycji Sienkiewicz-Żeromski jestem zdecydowanie po stronie Żeromskiego.

Żeromski jest pisarzem rozdartym, skonfliktowanym, trudnym.

No to to są dzieje bohaterów Żeromskiego.

W tym rozumieniu Sienkiewicz jest taką uśmiechniętą Polską na tle Polski górnej i chmurnej Żeromskiego.

Bo jak się czyta sen o szpadzie, to tam Żeromski co mówi?

Ostatnie pytanie z cyklu Żeromski-Sienkiewicz.

Nie ma ani jednego cytatu z Sienkiewicza i nie ma cytatu z Żeromskiego.

Ale nie ma Sienkiewicza i nie ma Żeromskiego.

Te dwa sztandary dla niego nie istnieją, mimo że Żeromskiego nawet znał osobiście i rozmawiał z nim kilkukrotnie.

Dlaczego nie ma Żeromskiego?

Cat pisze, piłsudczycy kochali Żeromskiego, ale nie Piłsudski, bo dla Piłsudskiego Żeromski jest zbyt miękki.

To dorzuciłbym do tego jeszcze jedną rzecz, bo powiedzieliśmy dużo o Żeromskim jako o piewcy polskiego społecznika, ale on też był społecznikiem.

Znaczy, kim jest Żeromski i powinien nim być dla Piłsudskiego, ale przez tą swoją rozlewność uczuciową pewnie nie był.

To jest taki, jak stanął tam Żeromski, a widział go Lechoń.

I jest taki portret Żeromskiego napisany przez Lechonia.

to było to było jak na skrzydłach i ten Żeromski widziany przez Lechonia jest czwartym wieszczem który tam stoi to nie skała ale można powiedzieć stoi na tej skale bo wprowadził ten lud tu przyprowadził lud wybrany trochę jak Mojżesz

Żeromskiego i czym się miała różnić od Polski, którą nam realnie dano?

Zaraz spróbuję odpowiedzieć, tylko teraz sobie przypomniałem, bo jest taka rozmowa Żeromskiego z Piłsudskim, kiedy Żeromski go pyta i co?

Potem Żeromski, jeden z ostatnich utworów, jaki napisał Żeromski, to było odkupienie po tej rozmowie i to jest taki fragment, który się nazywa Ballada o policjancie, polskim policjancie.

Jaka byłaby w takim razie ta Polska Żeromskiego inna od tej, którą nam dał Piłsudski?

Żeromski nie był działaczem PPS, wbrew wyobrażeniu.

Żeromski nie był działaczem PPS, nawet chyba nie był jego sympatykiem, choć mógłby być.

Bo Żeromski przecież gdzieś chyba w jakimś liście pisze, chciałem w miarę możliwości zabiec drogę bolszewizmowi, ale żeby zabiec drogę bolszewizmowi trzeba mieć coś w ręku, jakąś broń przeciwko niemu, tą bronią nie może być wyłącznie Pacierz i Sienkiewicz.

pójść przeciw władzy bo władza nic dla nich nie ma niczego im nie oferuje więc w tym sensie oczywiście Żeromski był moim zdaniem pisarzem socjalistycznym to znaczy takim który

Jest taka fraza w dziennikach Żeromskiego, ojczyzna jest moim Bogiem.

Żeromski jest chory na Polskę, Polska jest jego obsesją.

Żeromski.

A Żeromski nie mógłby być wieszczem naszego unikalnego modelu rozwojowego albo Polski Sprawiedliwszej?

Żeby Żeromski był powiedzmy tym głosem, który do nas woła, że

Specjalnie przed tą rozmową zobaczyłem, co mówią poloniści o próbach przekonywania do Żeromskiego nie tylko uczniów, ale też studentów.

I Żeromski ze swoimi wielkimi słowami, ze swoim patosem, ze swoim stylem górnym i chmurnym wywołuje rozbawienie często.

Nie może być tak, że Romski zostanie wyrzucony do kosza.

Co wybrać z Żeromskiego, jeżeli oni... Ja myślę.

a zbudowali, to oczywiście jest przesada Żeromskiego, mój cytat nie jest dokładny, ale prawie stworzyliśmy doskonałe społeczeństwo.

A zdaje się, że Żeromski miał osobiste doświadczenia z płaceniem szwaczkom za ich czas, że się wyrażę dyplomatycznie.

Więc fakt, że bohater miał później wyrzuty sumienia, to mogą być wyrzuty sumienia Żeromskiego.

Nie wiem czy pan wie, że edycja Dzienników Żeromskiego, dokonana zresztą pod znakomitym autorytetem Stanisława Pigonia i z udziałem, już nie pamiętam jak to tam było podzielone, trzeba by to sprawdzić, Piotra Kondzieli, to ona została.

W ogóle ten obraz Żeromski, trochę nudny, trochę egzaltowany autor lektur szkolnych.

Ja rozumiem, czemu Żeromski napisał dzieje grzechu teraz.

I w ogóle opowieść, jak się czyta biografię Żeromskiego, o chorobie psychicznej jego żony, o śmierci przedwczesnej jego syna Adama,

No to można zobaczyć, że Romski wiódł życie takie powiedzmy dość młodopolskie.

i której Stefan Żeromski jest wybitnym reprezentantem, nie on jeden, to jest warstwa biedaków, to jest warstwa tych, którzy są sproletaryzowani, takie było słowo wtedy.

Przypomnę, pan przywołał etos Lewicy, tam jest cytat z dzienników Żeromskiego, jak on pierwszy raz posłał opłanania do głosu i przyjął go Marian Mochusz.

W dziennikach Żeromskiego to jest, on już nie ma zalówek.

Po pierwsze to nie dotyczy tylko Żeromskiego.

Pan wspomniał Dzieje Grzechu, to jest akurat powieść Stefana Żeromskiego, której ja nie lubię.

Znaczy jest taka strona pisarstwa Żeromskiego, to znaczy ta jego egzaltacja, która mnie też delikatnie mówiąc nie pociąga.

To nie jest Żeromski od browningów i spółdzielni, tak?

To jest Żeromski, który chce szokować?

Jest takie opowiadanie Żeromskiego, którego ja uważam za jedno z najbardziej przejmujących.

To jest... Nigdzie u Żeromskiego nie ma takiego aktu demaskacji tradycji szlacheckiej.

Czyli można by powiedzieć, że jakby szukać polskiej tożsamości, która się bierze z Żeromskiego, to ona jest właśnie...

Albo polskiej wyjątkowości, bo to chyba jest podobne u Żeromskiego i Usienkiewicza.

A Żeromski mówi, też jesteśmy wyjątkowi jak najbardziej, tylko ta wyjątkowość gdzie indziej jest.

No, że mamy tą polską wyjątkowość, a Żeromski nam ją opowiedział.

No ale skoro tak, to czy nie jest tak, że u Żeromskiego walczy, czuje, myśli i cierpi Polak, a nie człowiek?

Czy jednak da się uniwersalizować Żeromskiego?

Bo nie mamy Żeromskiego naszych czasów.

Bo nie mamy Żeromskiego naszych czasów, nie mamy, wie pan, może ten Żeromski by się zrodził, ale jest coś takiego w całym tym powietrzu emocjonalno, medialno.

U Żeromskiego jest taka fraza, że prawdę swą należy mówić głośno, nie schlebiając, ani, pożal się Boże, polskim gwelfom i gibelinom, co brzmi bardzo współcześnie, ani rzeczom, ani wypadkom, ani stosunkom, ani nawet ideom.

Tak, no na mnie też zrobił wrażenie niedawno cytat a propos żeromskiego społecznika.

No ale zostaje nam żeromski społecznik od społem Uniwersytetu Ludowego, a nawet, bo teraz mamy w pamięci tylko Goralenvolk, a nie mamy Rzeczpospolitej Zakopiańskiej w pamięci.

Na czele której Żeromski stanął jako polityk.

Zanim był Piłsudski w Warszawie, był Żeromski w Zakopanem.

Może być to polecenie tematyczne, związane z Żeromskim, ale nie musi.

Ja bym chciał, ja bym namawiał jakieś teatry w Polsce, których jest mnóstwo, żeby wystawiać na przykład Turonia Żeromskiego.

Ten Jakub Szela jest bardzo teraz powracającym w różnych opracowaniach i przedstawieniach bohaterem, a Turoń Żeromskiego jest...