Mentionsy

Tytuł dzisiejszego radia brzmi Ameryka Witlina, a gościem, z którym rozmowę Państwu przedstawimy, będzie pan Jacek Hajduk.

Zaprezentujemy Państwu także fragment Odysei w tłumaczeniu Witlina.

Józef Witlin w Ameryce.

Bardzo panu dziękuję za to pytanie, bo rzeczywiście tytuł, tak jak w przypadku tamtej książki o Witlinie, nie jest przypadkowy i o ile jego pierwsza część, to znaczy Józef Witlin w Ameryce, pochodzi oczywiście ode mnie, o tyle podtytuł, czy jego druga część klasycznie obcy, to jest cytat z Witlina, którego to podtytułu długo nie planowałem, to znaczy w ogóle nie brałem pod uwagę, aż do momentu, kiedy mnie uderzyła ta fraza,

Ale kiedy, to jest fraza, której użył Witlin w jednym z listów, kiedy się wczytujemy w jego dzieło i w jego życie, okazuje się, że ta fraza nabiera głębszego znaczenia.

Ale dla powstania tej frazy klasycznie obcy niezwykle ważnym doświadczeniem pokoleniowym dla pokolenia Józefa Witlina była wojna, która u nas jest, czy w naszej historiografii jest nieco zapomniana, a nam kojarzy się przede wszystkim z datą zakończenia wojny, bo ona określa w historiografii Polski odzyskanie niepodległości.

Ale dla pokolenia Józefa Witlina kluczem do zrozumienia świata

I najważniejsza powieść Józefa Witlina, bohatera Pańskiej książki, którego życie dopełni się w Ameryce, to także jest powieść, która...

Czym dla Józefa Witlina jest I wojna światowa i dlaczego, żeby zrozumieć tego Odyseusza XX wieku, musimy umieć zrozumieć I wojnę światową i bez tej wiedzy zawsze będziemy trochę słabsi, nie będziemy rozumieć świata i nie będziemy rozumieć takiego twórcy jak Józef Witlin.

Ale pierwsza wojna światowa jest nie tylko konfliktem zdrojnym, angażującym bardzo różne podmioty, ale jest też, i to się w największym stopniu pewnie odciska w biografii Józefa Witina i jego pokolenia, kresem pewnego świata.

i Józef Wittin nigdy tak naprawdę nie pogodził się z tym.

Józef Wittin do końca się nie pogodził z tym, że tak naprawdę obudził się po wojnie w świecie, którego już nie znał, nie rozumiał i kiedy mówił o Europie z perspektywy amerykańskiej emigracji,

Kiedy opowiedział nam Pan bardzo wnikliwie o tym okresie naznaczonym czasem międzywojnia i o tym definiowaniu jakby przeszłości Witlina względem jego amerykańskiej teraźniejszości, to moje pytanie właśnie dotyczy tego pokolenia, tak jak Pan powiedział, udało mu się przewieźć do Ameryki i córkę, i żonę.

potem była studentką Ingardena, a gdzieś nam się ten Witlin gubi, choć on jest tam jak anioł stróż obecny.

I to jest, w ogóle trzeba powiedzieć, że wycinki prasowe z tamtych lat, z prasy polonijnej, ale nie tylko, z prasy anglojęzycznej, które są licznie w tych różnych archiwach, bo również w archiwum Piłsudskiego, czy w archiwum Witlina, głównym takim House of Library na Harwardzie,

To, co jest tam, szczególnie w tych archiwach nowojorskich, jest bardzo dużo wycinków prasowych, które pokazują tego Witlina i jego różnego rodzaju aktywności, właśnie takie powaliterackie.

Witlin nie potrafił i to było też w takiej kontrze z tym, jak jego córka sobie to wyobrażała, czy jak sobie z tym radziła.

I tak naprawdę tutaj, nie wiem, nie kwestie ekonomiczne, chociaż nigdy mi się nie przelewało, ale pierwszą rolę odegrało samopoczucie Witlina, który...

Ten pobyt w Ameryce, do której, tak jak pan powiedział, Józef Witlin nie do końca przywykł, miał też, tak jak pan pisze w swojej książce, bardzo wiele, wiele odniesień do klasyki literatury światowej, do Odysei Homera, do podróży Odyseusza.

I na ile Witlin...

Tak, no to jest właściwie główny problem, to zjawisko, które mnie w największym stopniu interesowało, kiedy śledziłem te biografie i stwórczość, właśnie rodzaj, stopień, charakter utożsamiania się Witlina i z Homerem, i z Odyseuszem.

To jest według mnie fenomen tej twórczości i tej biografii, że Witlin

Dokładnie taki element bardzo osobisty, gdzie tak naprawdę Witlin przestaje myśleć o sobie jako o dwudziestowiecznym Homerze, jako o Homerydzie, tak jak nazwał go chociażby Zygmunt Kubiak, ale bardziej myśli o sobie jako o bohaterze Homera, czyli o Odysseuszu.

i to jest cały czas czas, kiedy on to był młody chłopak, który też poznał wojnę, który on opowiadał tę historię tego Odyseusza jako takiego ten Odyseusz, ten wczesny Odyseusz Witlina to jest taki heros, młody heros krwi i kości.

kiedy rozmawiali, kiedy korespondowali z Witlinem Różnodawczy, łącznie z filologami, pisali o tym, że to jest jego arcydzieło poetyckie.

W przypadku tej Odysei Witlina jest tak, że ona ani dla samego Witlina, ani dla jego bliskich, ani dla tych, z którymi korespondował, którzy to czytali, którzy znali tę Odyseję przedwojenną, potem porównywali tą powojenną, dla nikogo nie był to po prostu akt translacji, tylko to był akt czystej twórczości poetyckiej.

Książę, wsłuchałem w tą Pana opowieść o tej dwoistości losów Odyseusza, Józefa Witlina, o tym jego przekładzie, który stał się dziełem jego życia, to pojawiło się w mojej głowie takie pytanie, czego my w XXI wieku powinniśmy się uczyć od Odyseusza, tak jak go widział i tak jak go przedstawiał Józef Witlin.

Witlin dostrzegł w Odyseuszu jego złożoność i jego dramatyczny los jednak, bo to, co on starał się wyłuskać z tej opowieści, no to zawsze zwracał uwagę, to nie przygody, bo Odyseja, jaką nam opowiedział Prandowski, to jest opowieść o przygodach

w Odysei, czy w opowieści o Odyseuszu jest wszystko, co Witlin znał z własnego życia i Homer potrafił opisać przygody Odyseusza w taki sposób, że my zapominamy, dajemy sobie sprawę, że jak znajdujemy się w świecie baśni, mitu, legendy, opowieści niestworzonych, o potworach, o różnego rodzaju cyklopach,

A czytając Pana książkę i to, co w Ameryce Józef Witlin właśnie mówi o Odyseuszu, można powiedzieć, że cała literatura to zbiór przepisków do Odysei, do Odyseusza.

Czy ta sugestia była na tyle silna w życiu Witlina w Ameryce, że on świadom tego, że właśnie tak jak pan użył w swojej wypowiedzi, będzie teraz pisał przypisy, komentarze, bo to właściwie co najważniejsze zostało napisane i kiedy on przez te okna ogląda ten wielki świat Ameryki, okolic Nowego Jorku,

Więc możemy oczywiście się zastanawiać, czy często mówi się o tym, że szkoda, że Witlin nie napisał dwóch kolejnych części Polizień.

My dzisiaj, dzięki autorowi książki, Józef Witlin w Ameryce, klasycznie obcy, autorem tej książki jest pan Jacek Hajduk.

Mit Lwowa znajdziemy we wspomnieniach Józefa Witlina, powieściach Andrzeja Kuśniewicza czy w wierszu Adama Zagajewskiego Jechać do Lwowa.

Przełożył Józef Witlin.