Mentionsy

Antoniego Collinsa, późniejszego autora rozprawy o wolnomyślicielstwie oraz Johna Tolanda, autora okrytej złą sławą rozprawy Chrześcijaństwo bez tajemnic, która zapoczątkowała ruch angielskich deistów.

On sam kilka miesięcy wcześniej opublikował Rozumność Chrześcijaństwa, ale gdy listownie zapoznał się z fragmentami książki Tolanda, zerwał z nim znajomość, podobnie zresztą jak wspomniany von Limburg.

Z jednej znanej dzisiaj ryciny przedstawiającej wizerunek Tolanda spogląda dość pospolita twarz.

To właśnie te pytania i odpowiedź, jakiej udzielił najpierw Locke, stały się podstawą dla rozważań Tolanda.

I w tym właśnie czasie otrzymał odpis fragmentów pracy Tolanda.

Dość powiedzieć, że pełen tytuł dzieła Tolanda brzmi...

Co prawda Tolanda i Locke'a łączyła niechęć w stosunku do instytucji kościelnych i ich przedstawicieli, to jednak to Locke był dużo bardziej powściągliwy w wyrażaniu swych opinii.

Postawa Tolanda była zgoła inna.

Po drugie, projekt obu filozofów, Locke'a i Tolanda, ma wymiar praktyczny.

Punktem wyjścia jest dla Tolanda pochodzące od Locke'a uznanie, że wiedza dotyczy idei.

Jakie jest znaczenie stanowiska Tolanda?

W rękach Tolanda wiara stawała się symbolicznym przekazem prawd dostrzeganych przez każdego, a więc poszczególne religijne denominacje stawały się zbędne, co najwyżej będąc przejawem podziałów politycznych czy obyczajowych.

Bezkompromisowość przedstawionej przez Tolanda krytyki wynikała nie tylko stąd, że negowała możliwość istnienia prawd nadrozumowych, lecz także stąd, że prowadziła do podważenia istniejącego status quo, którego z natury ostrożny Locke podważać bynajmniej nie miał zamiaru.

Jednak tak naprawdę drogi Loka i Tolanda rozeszły się w sposób nieco inny, a różnica nie dotyczyła tylko zachowawczości pierwszego i porywczości drugiego z nich.

Jednak w pismach religijnych, późniejszych, do których właśnie przystępował, kiedy poznał Tolanda, rozumienie wiary zmienia się.