Mentionsy

Dziękuję za zaproszenie do przedstawienia tego wykładu.

Ja sam jestem mieszkańcem wsi, a jednocześnie naukowcem badającym wilki, więc tym bardziej jest mi miło, że wśród odbiorców będę miał właśnie...

Mieszkańców wsi, ale mam nadzieję, że nie tylko.

Sam jestem z wykształcenia leśnikiem i biologiem.

Pracuję na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, ale także od 30 lat zajmuję się ochroną dużych ssaków drapieżnych, przede wszystkim wilków.

Jestem jednym z współzałożycieli i wiceprezesem Stowarzyszenia dla Natury Wilk, organizacji pozarządowej, która działa na rzecz ochrony dużych ssaków drapieżnych.

Może powiedzieć, że Fundacja Smagania Wsi dała mi temat bardzo interesujący, dlatego że poprosiła, żebym przedstawił wilka na tle.

takiego kulturowego dorobku tradycji wiejskich.

Oczywiście musimy się zastanowić, do czego się tutaj odnosić, bo to jest pojęcie bardzo pojemne.

Natomiast przeglądając różne materiały na ten temat, natrafiłem też na informację o tym, że nie jestem pierwszy, który będzie się starał walczyć z różnymi tradycyjnymi, nie zawsze pochlebnymi dla wilka...

Pierwszym okazuje się był Stanisław ze Skarbimierza, pierwszy rektor Uniwersytetu Krakowskiego, którego teraz nazywamy Uniwersytetem Jagiellońskim.

Wilk jako jeden z gatunków, który jest postrzegany jako zwierzę niebezpieczne, był postrzegany podobnie jak niedźwiedzie, które często nie nazywano ich normalnym imieniem, tylko starano się nazywać je jakoś inaczej, żeby je przy okazji nie przywabiać w sąsiedztwo ludzi.

W przypadku niedźwiedzia często mówiono on.

Natomiast w przypadku wilka nazywano go Jakubkiem.

Nie mówiono wprost, że wilk kręci się w okolicy, tylko że Jakubki są w okolicy.

No i ten zabobon był już pielęgnowany w XV wieku właśnie przez rektora Uniwersytetu Krakowskiego Stanisława ze Skarbimierza.

I skąd ten odwieczny strach przed wilkiem się brał?

Otóż główne

Zajęcie mieszkańców wsi w dawnych wiekach polegało właśnie na rolnictwie.

To rolnictwo było w dużej mierze związane z hodowlą zwierząt, ale jak wiadomo zwierzęta hodowlane przez ludzi mogą być także łakomym kąskiem dla dużych ssaków drapieżnych, szczególnie wtedy, kiedy nie są dobrze pilnowane.

Stąd też czyniono różne starania, żeby ssaki drapieżne w sąsiedztwie ludzi się nie pojawiały.

Można to było robić aktywnie, można było wzywać na pomoc różne siły, które nam w tym pomagały.

W tradycji chrześcijańskiej najbardziej znany jest oczywiście święty Franciszek i jego wilk z Gubio.

Legenda głosi, że święty miał spowodować przemianę wilka, który wcześniej budził przerażenie wśród mieszkańców Gubio i od tego czasu wilk stał się łagodny i nie zagrażał nikomu.

No ale oczywiście wiązało się to z pewnymi zobowiązaniami ze strony społeczności lokalnej, a mieszkańcy zobowiązali się do karmienia wilka i dbania o niego.

I teraz to jest legenda, która jest związana z Półwyspem Apenickim, z Włochami dawnymi, natomiast...

My w tradycji polskiej również mamy podobne odniesienia.

I takim odniesieniem często przywoływanym jest tak zwany wilk gromniczny związany z postacią Matki Boskiej Gromnicznej, której święto celebrujemy 2 lutego.

Według tej legendy w lutowe noce...

Matka Boska chodzi z zapaloną świecą po polach i miedzach, chroni oziminy przed wymarznięciem, oświetla drogę zabłąkanym podróżnym, ale także broni przed innymi niebezpieczeństwami.

Co ciekawe, w tej wędrówce towarzyszy jej oswojony wilk, którego nazywa się gromnicznym.

Gromnica jest takim symbolem do tej pory w wielu miejscach spotykanym, jako taki rodzaj amuletu, który odgania złe moce.

I tutaj ciekawe odkrycia etnograficzne wiążą się na przykład z okolicami Roztocza, Tomaszowa, Lubelskiego, gdzie etnografowie opisywali taką tradycję, w ramach której obchodzono z gromnicami wioski, by powierzyć inwentarz Matce Boskiej.

Ja sam mieszkam w Karpatach i tutaj te odniesienia są podobne.

Tutaj pasterze przywoływali na pomoc różnych innych świętych, ale także Matkę Boską Gromniczną, robiąc różne zaśpiewy.

I tutaj ciekawe jest odniesienie też kulturowe.

Jest bardzo piękny wiersz Kazimiery Iłakowiczówny, właśnie zatytułowany Wilk Gromniczny, który w taki...

w poetyckiej formie przedstawia to, co się stało wtedy podczas spotkania wilka z Matką Boską.

Kiedy ona chroni tego wilka przed gniewem mieszkańców wsi, jednocześnie po tym on staje się jej pomocnikiem w ochronie wsi przed niebezpieczeństwami.

To, co jest w tej tradycji, można też przenieść trochę w taką może tradycję bardziej wschodnią, związaną z kultem świętego Mikołaja.

przekazuje te moce ochronne przeciwko wilkom właśnie świętemu Mikołajowi.

Ta tradycja jest bardzo taka popularna na Ukrainie, w Białorusi, w Rosji, ale także we wschodniej części Polski.

I tutaj właśnie święty Mikołaj występuje jako pogromca wilków, ale też, co ciekawe, jako opiekun wilków.

I tutaj gospodarze i pasterze modlą się do świętego Mikołaja, poszczą, palą ogniska, składają na ołtarzach ofiary, zwane wilkami w postaci takich wotów, w postaci wieńców, zrnu, konopi, jaj, a czasami nawet przyprowadzali na plebanie owce i jagnięta.

I to jest bardzo interesujące odniesienie, ponieważ do tej pory znajdujemy w Polsce wschodniej sanktuaria, w których jest symbol wilka.

I takim najbardziej znanym sanktuarium jest sanktuarium w Kryłowie w województwie lubelskim.

I tutaj Państwo widzą fotografię, którą wykonałem w tym sanktuarium.

I co ciekawe, mają tu Państwo figurę świętego Mikołaja, taką już bym powiedział współczesną, ale obok jakaś jest taka pradawna rzeźba wilka.

Wilka bardzo...

takiego dobrze oddanego, on jest dużym zwierzęciem.

I tutaj jest ciekawa opinia profesora Wiktora Zina, którego Państwo mogą pamiętać z opowieści Piórkiem i Węglem.

On jest autorem takiej książki, opowieści o polskich kapliczkach i tam pisze bardzo ciekawe rzeczy właśnie o tym sanktuarium.

Otóż pisze on, że w drugiej połowie minionego stulecia, tutaj jest wiek XIX,

Miejsce to było zaliczane do najsławniejszych sanktuariów Chełmszczyzny, Zamojszczyzny i Wołynia, a każdej niedzieli i w każde święto gromadzą się tu dziesiątki ludzi.

I na to wilcze uroczysko, jak zwano to miejsce, ściągały tłumy.

I co ciekawe, pisze, że w świetle zebranych relacji trudno mówić jedynie o kulcie świętego Mikołaja, to był zapewne dodatek do osobliwych wierzeń i uzdrowicielskiej cudownej mocy świętego wilka.

I te wierzenia o cudownej mocy wilka sprawiły, iż kobiety, które nie mogły zajść w ciążę, siadały na tym wilku, głaskały go po brzuchu, a następnie wskakiwały na chwilę do źródełka i to wystarczyło, aby oczekiwać swych marzeń tych czy innych.

Zinn oczywiście pięknie o tym pisze, ale te badania, które nad tym miejscem prowadzono, skłaniają niektórych badaczy do sugestii, że ten wilk jest o wiele starszy niż ten król św.

Prawdopodobnie on jest związany jeszcze z wiarą w Boga Welesa, opiekuna bydła, czyli z takimi czasami pogańskimi.

Widzimy, że te tradycje bardzo głęboko wryły się w taką kulturową, tradycyjną pamięć obszarów wiejskich i do tej pory starają się, czy to pasterze, czy właściciele zwierząt, w taki sposób reagować, żeby jakoś się zabezpieczać przed dzikimi drapieżnikami.

No tylko to jest taka warstwa, bym powiedział, powierzchowna.

W rzeczywistości mieszkańcy wsi, czy to współczesnej, czy wtedy starej, no mają przecież do czynienia z żywą istotą, ze zwierzęciem.

I to zwierzę było im znane.

Znane nie tylko z tego, że od czasu do czasu widywali wilki w sąsiedziach, radujących w lasach czy na polach, ale czasami oni te wilki przygarniali do siebie.

I tutaj widzą Państwo zdjęcie ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie autorstwa Adama Wisłockiego zatytułowane Litwinka z wilkiem.

Widzimy, że to jest szczenie wilka trzymane na dość dużym łańcuchu, spoczywające na kolanach mieszkanki wsi.

Niestety zdarza się po dziś dzień, że szczenięta wilków są zabierane i były zabierane z lasów i towarzyszyły mieszkańcom wsi w ich codziennym życiu jako takie, nie powiem, że psy, ale takie udomowione dzikie zwierzęta.

mieli do czynienia z tymi zwierzakami na co dzień.

To nie były tylko takie legendarne istoty, przed którymi broniono się li tylko za pomocą jakichś zaklęć i amuletów, ale także były to drapieżniki z krwi i kości, które czasami znajdowały także swój kąt w osadach wiejskich.

Czasami wilki były używane też przez mieszkańców wsi w dość, bym powiedział, zabawnych celach i tutaj...

Bardzo taki ciekawy artykuł, który znalazłem na Łowcu Polskim z 1955 roku, gdzie opisywano, że Komenda Powiatowa Milicji Obywatelskiej w Zamościu została zaalarmowana przez lokalną ludność, że bardzo duża watacha wilków otacza wsie Chudków i Dominikanówka w powiecie zamojskim i powoduje panikę wśród mieszkańców.

i że nawet jeden z mieszkańców został zagryziony.

No i oczywiście myśliwi milicjanci udali się na miejsce i odkryli, że była to bajka.

Dokładnie tutaj napisano w tym artykule, że po sprawdzeniu wyjaśniło się, że podane informacje były świadomie fałszywe.

We wsi nie było ani jednego wilka, całą bajkę wymyślili miejscowi chłopi, aby upozorować niechęć do wywózki drzewa z lasów państwowych, winnych szerzenia paniki należy pociągnąć do odpowiedzialności, tak konkluduje Józef Koziejowski w swoim artykuliku.

No i muszę powiedzieć, że to historia dość zabawna, bo

Można powiedzieć, że to pierwsze użycie wilka jako symbolu ochrony pierwotnych lasów przed zakusami lasów państwowych.

I to sprokurowane przez mieszkańców zamojskich wsi.

No więc mając w zanadrzu te tradycje, legendy, mity o wilkach, należy się zastanowić, jakie wilki faktycznie są.

W jaki sposób możemy odnieść to, co wiemy współcześnie o wilkach,

do życia na wsi, do życia rolników, hodowców, w jaki sposób te interakcje mogą przebiegać, jaki ten wilk w rzeczywistości jest.

I tutaj z pomocą przychodzą nam naukowcy.

Tych badań nad wilkami w Polsce prowadzi się bardzo dużo.

Kilka zespołów badawczych z Polski się tymi wilkami od wielu lat zajmuje.

W Polsce wilk jest objęty ścisłą ochroną gatunkową od 1998 roku.

Nazywamy ten gatunek wilk szary, natomiast nie jest to nazwa szczególnie fortunna, dlatego że szare w rzeczywistości bardziej są osobniki młodociane, natomiast dorosłe wilki mają bardzo takie ładne, kontrastowe umaszczenie

w takiej gradacji od beżu przez brunatności aż po brązy, także trudno nazwać to zwierzę szarym.

Tutaj na zdjęciu mają Państwo wilka dorosłego samca w szacie zimowej.

Jak w ogóle rozpoznać, że mamy do czynienia z wilkiem?

To jest zwierzę, które ma masę ciała około 35, w przypadku samic 40, w przypadku samców kilogramów.

stosunkowo krótkie uszy, bardzo dużą głowę, gruby kark, spore, długie nogi.

To jest zwierzę stosunkowo wysokie.

Zimą oczywiście puszysty ogon.

Co ciekawe, z tyłu, jeżeli popatrzymy na ogon, w dwóch trzecich od nasady mamy taką ciemną kępkę włosów.

Nazywa się to gruczołem fiołkowym.

Jak spojrzymy na głowę wilka...

no to oczywiście widzimy, że on ma faktycznie szerokie czoło, ta głowa jest duża, ma piękne, skośne oczy, te tęczówki są takie bursztynowe, żółtawe, białe policzki, na tle których widać bardzo ładnie czarne wargi, ciemny nos.

I jeżeli zobaczymy na tył głowy, na tył uszu, to zobaczymy, że te uszy są takie rudawo-brązowe.

Tutaj musimy pamiętać, że wilki są zwierzętami, które zmieniają sierść co roku, czyli linieją, jakbyśmy powiedzieli.

Zimą wilki są puszyste i piękne.

Latem ten sam osobnik będzie wyglądał zdecydowanie inaczej.

Może się nawet niektórym wydawać, że jest chory, ponieważ on po prostu ma wtedy krótką sierść.

Jest szczupłym zwierzęciem, żylastym.

Zupełnie nie przypomina samego siebie z okresu zimowego, kiedy to futro jest bardzo puszyste i zwierzę wydaje się większe niż w rzeczywistości jest.

Zresztą to jest też powód, że zazwyczaj patrząc na wilka przecenia się masę jego ciała.

Często dostaniemy informację, że ktoś widział dużego samca, który z całą pewnością ważył około 70 kilogramów

Potem jak mamy z tym zwierzęciem do czynienia, na przykład wpadł pod samochód, no to mniej w przypadku samicy, a miałyby około 28-30 kg.

Także nie są to zwierzęta przesadnie gigantyczne.

Wilki żyją w rodzinach.

To, co nazywamy watachą, jest pojęciem bardzo niefortunnym, taką kalką z języka łowieckiego, zupełnie nieoddającym to, w jakiej strukturze socjalnej te drapieżniki bytują.

Wilki to zwierzęta rodzinne.

Tą grupę rodzinną zakłada oczywiście para niespokrewnionych ze sobą.

osobników, samiec i samica i one mają potomstwo i to potomstwo razem z rodzicami tworzy właśnie tą grupę rodzinną.

Szczenięta mogą zostawać z rodzicami nawet dwa, nie zdarza się, że i trzy lata i pomagać w wychowie następnego pokolenia szczenią, stąd też ta grupa rodzinna może z czasem trochę urosnąć.

Natomiast zdecydowanie są to grupy rodzinne, a nie watahy.

W takiej grupie rozmnaża się jedna

Para rodzinna, samiec i samica, rodzice i one opiekują się bardzo troskliwie swoim potomstwem i tutaj ciekawa rzecz, z równą pasją opiekują się szczeniętami samce jak i samice.

co odróżnia na przykład te drapieżniki od rysi czy niedźwiedzi, gdzie w przypadku tych dwóch pozostałych gatunków samce nie biorą udziału w opiece nad potomstwem.

W przypadku wilków samiec bardzo samicy pomaga.

I tutaj Państwo widzą na filmie, że te relacje pomiędzy dorosłymi osobnikami są bardzo takie serdeczne.

Tutaj samica, jak Państwo widzą, poprawia...

Futro samca ten cierpliwie tutaj leży, no do czasu cierpliwie oczywiście, ale ona z wielką pasją tutaj to futro czyści.

Widać, że ta relacja jest bardzo serdeczna.

Generalnie w obrębie grupy rodzinnej wilki bardzo sympatycznie do siebie odnoszą się, natomiast zupełnie niesympatycznie odnoszą się do sąsiadów i bronią swojego domu przed zakusami wilków mieszkających w okolicy.

Wilki muszą się oczywiście jakoś komunikować pomiędzy sobą, no bo żyją jednak w dość takich dużych grupach socjalnych i tutaj w tej komunikacji pomaga im mowa ciała.

Tą mowę ciała zapewne większość z nas będzie kojarzyć, no bo podobne formy zachowania możemy obserwować u odomowionych wilków, czyli u psów.

Czyli taka postawa wilka, który stoi na sztywnych nogach, ma takie wysoko postawione,

Uszy od razu pokazuje, że to jest takie zwierzę dominujące, które wie, czego chce.

Natomiast jak zobaczymy wilka, który ma ogon pod sobą, skulone uszy, no to od razu widzimy, że to jest osobnik podporządkowany.

Wilki komunikują się pomiędzy sobą także za pomocą różnych sygnałów zapachowych.

To też znamy przecież z obserwacji psów.

One wymieniają informacje za pomocą zapachów umieszczonych w moczu, w odchodach, a także mają takie gruczoły międzypalcowe.

W związku z tym jak podrapią grunt, to ten zapach też zostaje w tym miejscu.

oprócz takiego efektu wizualnego będzie tam też jakiś komunikat chemiczny.

No i oczywiście to jest taki komunikat, który dla odbiorcy przekazuje bardzo wiele informacji, na przykład jaki jest stan zdrowia, jaka jest płeć, gotowość do rozrodu osobnika, którego sygnały zapachowe odbiera.

No i coś, co zawsze kojarzymy z wilkami, czyli taka komunikacja wokalna.

Tylko, że większość z nas kojarzy tą komunikację wokalną z wyciem.

Wycie to taki komunikat przekazywany na bardzo dużą odległość.

Wieki mogą się słyszeć z powodzeniem z odległości nawet 10 kilometrów.

związany właśnie z wymianą komunikatów pomiędzy osobnikami z tej samej grupy rodzinnej.

Mogą na przykład rodzice wracać z polowania, chcieć nakarmić szczenięta, które w międzyczasie gdzieś sobie poszły, one tym wyciem będą je wzywać z powrotem.

Jak grupa podczas polowania się rozproszy, no to oczywiście mogą wyjść, żeby się odnaleźć z powrotem.

Natomiast rzadko kiedy ten komunikat jest informacją dla sąsiadów,

Jeżeli jest, to jest to komunikat, który brzmi, to jest zajęte terytorium, my tutaj mieszkamy, nie wchodźcie, bo będziemy walczyć o utrzymanie tego terytorium.

Natomiast wilki oczywiście komunikują się także za pomocą innych dźwięków.

Mogą warczeć, mogą skomleć, popiskiwać, nawet mogą poszczekiwać, chociaż to wilcze szczekanie

To nie takie szczekanie jazgotliwe jak w przypadku psów, ale głęboki, donośny, kierunkowy dźwięk, w jaki szczekają używając tego dźwięku jako ostrzeżenia.

Każda grupa rodzinna oczywiście musi gdzieś mieszkać i ten obszar nazywamy terytorium.

W biologii terytorium oznacza taki obszar zajmowany przez zwierzę lub grupę zwierząt, które jest aktywnie bronione przed osobnikami tego samego gatunku.

Czyli ta wilcza grupa rodzinna mieszkająca w danym terytorium

Gigantyczne w naszym rozumieniu obszaru.

Robi się badania nad wykorzystaniem przestrzeni przez wilki w ten sposób, że zakłada im się obroże telemetryczne, te obroże

przekazują informacje o lokalizacji zwierzęcia.

Dzięki temu możemy wiedzieć, jak daleko dana grupa rodzinna się przemieszcza.

I te badania w Polsce pokazują, że terytoria mają około 300 km2, ale zdarzają się też i większe.

My badając wilki w Polsce Zachodniej, mieliśmy nawet terytoria przekraczające 400 km2.

No i teraz trudno nawet zrozumieć, ile to jest, prawda?

Ale gdybyśmy przenieśli to terytorium, które tutaj Państwu pokazuję, to jest terytorium wilków w Puszczy Drawskiej,

przykład przenieśli je na Warszawę, to się okazuje, że całe to terytorium pokrywa nam obszar stolicy.

No i ciekawe, bo tutaj w tej stolicy mamy około 2 miliony ludzi, a jednocześnie wilcza grupa rodzinna, no to będzie jakieś 6-8 osobników, więc teren potrzebny dla takiej 6 osobniczej grupy rodzinnej jest gigantyczny.

Wilki rozmnażają się raz do roku.

To je też odróżnia od psów.

Wilki mają ruje w lutym.

Tak na przełomie kwietnia i maja dochodzi do porodów, ponieważ ciąża trwa około 63 dni.

Łatwo zapamiętać, kiedy jest ruja wilcza, no bo oczywiście po pierwsze 2 lutego mamy Matkę Boską Gromniczną, czyli to jest już związek z wilkami, ale w połowie lutego, kiedy jest ten

Szczyt aktywności rujowej u wilków to walentynki, więc łatwo zapamiętać, że i wtedy wilki wpadają w romantyczny nastrój.

Natomiast trzeba pamiętać, że szczenięta, które rodzą się w środowisku naturalnym, w wykopanych norach,

gdzie jest często wilgoć, te szczeniąta nie są oczywiście szczepione, tak jak to robimy w przypadku psów.

Niestety są poddane wielu niekorzystnym czynnikom.

Także ta przeżywalność do pierwszej zimy szczeniąt może być ograniczona np.

Tutaj zobaczcie na tym filmie samicę, która z ogromnym wigorem kopie norę.

Tutaj akurat ma łatwo, ponieważ gleba jest piaszczysta, ale tutaj ciekawa rzecz, samice zazwyczaj kopią te nory samodzielnie.

One wybierają miejsce, one wybierają dokładną lokalizację i sam w zaawansowanej ciąży, także szapowa, samice wilcze są naprawdę niezmiernie pracowite i kopią tych nor zazwyczaj kilka.

Jeżeli w jednej coś się stanie, na przykład wleje się woda albo jakieś inne czynniki niekorzystne, no to wilczyca może szczenięta przenieść do kolejnej kryjówki i tam spokojnie z tymi szczeniakami przebywać.

Co w przypadku samców?

No bo samica oczywiście jak urodzi młode, no to przez kilka tygodni jest z nimi w norze, ale jeżeli to nie jest nora, no to może to być na przykład jakaś wywrócona karpa korzeniowa albo nisko ugałęzione świerki i w takim miejscu ona ze szczeniętami przebywa, no bo przecież musi je ogrzewać, karmić je mlekiem, więc no musi być na bieżąco ze szczeniętami.

W tym czasie jej partner, samiec,

jest na polowaniu.

On poluje, dostarcza pokarm swojej partnerce i zobaczy, jaka jest różnica w aktywności samca zimą i...

To, co widzicie tutaj na rycinie, to jest aktywność wilka w Puszczy Drawskiej na południe od Drawieńskiego Parku Narodowego.

Wilk wyposażony w obrożę telemetryczną.

A co się dzieje, gdy przyjdą na świat szczenięta?

Nagle zaczyna wracać do jednego punktu.

I ten punkt to właśnie jest nora...

On z każdego polowania przynosi jakiś kąsek, dostarcza swojej partnerce, a gdy szczenięta przechodzą już na stały pokarm, no to i partnerka do niego dołącza i one zaczynają razem polować i dostarczają swoim szczeniętom pokarm.

Ten pokar dostarczany jest w żołądku, to są takie na poły przetrawione fragmenty mięsa, które są zwracane szczeniętom, a później, kiedy szczenięta już mają trochę lepiej rozwinięte zęby,

i mogą same zająć się obgryzaniem jakichś kawałków mięsa z kości, no to oczywiście rodzice mogą im przynosić kawałki zdobytych ofiar.

I to mogą być na przykład udźcy z jakichś zwierzaków, a nawet ich większe części mogą być głowy, mogą być całe bobry.

Różne ofiary, które uda się rodzicom upolować, są dostarczane szczeniętom w pobliże nory i tam już same szczenięta zaczynają się wtedy nimi odżywiać.

I zobaczcie, jak to wygląda.

Tutaj macie dorosłego samca wilka, który podchodzi w pobliże nory i zaczyna wydawać takie cieniutkie popiskiwania.

No bo jakoś te szczeniaki, które pewnie śpią słodko w środku, trzeba wywabić na zewnątrz, żeby im ten pokarm dostarczyć.

No i zobaczcie, szczenięta wychodzą, zaczynają lizać ojca po pysku.

To jest dla ojca sygnał, że no okej, czas zwrócić trochę tego lekko natrawionego mięsa, żeby szczeniaki mogły same zacząć się tym pożywiać.

Na drugim filmie widzicie, jak samica przeprowadziła szczenięta do kolejnej nory.

Musi ją oczywiście troszeczkę poprawić.

Szczeniaki cierpliwie czekają, aż mama zrobi tę ciężką pracę.

Jak widzicie, oczyszcza wejście, poszerza ten otwór, żeby szczenięta mogły się do niego zmieścić.

Trzeba pamiętać, że szczenięta dość szybko rosną i oczywiście później już w takiej norze się wszystkie nie zmieszczą, więc odpoczywają już

na zewnątrz pod jakimiś krzakami, no ale dopóki jeszcze są małe, no to oczywiście matka będzie dbała o to, żeby podczas jakichś niesprzyjających warunków meteorologicznych one były pod dobrą opieką.

Oczywiście rodzice mogą te szczenięta przeprowadzać i tutaj widzicie dorosły wilk wytycza trasę przejścia dla szczeniąt.

To przejście może być związane albo ze zmianą miejsca odpoczynku, ale może być to także

przeprowadzanie szczeniąt w pobliże wodopoju.

No bo szczeniaki oczywiście muszą się napić.

Nie zawsze w tych naszych suchych lasach woda jest dostępna wszędzie, więc rodzice muszą pokazać szczeniętom, gdzie one się mogą spokojnie napić.

No i to zobaczcie, samica przeprowadza piątkę szczeniaków przez bór sosnowy.

To, co jest ciekawe u wilków, to że gdy w grupie rodzinnej jest takie zeszłoroczne podrośnięte szczenie albo dwa, no to one często, te już bardziej podrośnięte szczenie, roczniaki, służą jako babysitterzy albo babysitterki najczęściej.

I tutaj widzicie taką właśnie starszą siostrę, która jest zostawiona w roli babysitterki do swoich młodszych

sióstr i braci i się nimi opiekuje podczas nieobecności rodziców, którzy wtedy są napolowani.

No i jak to od razu widać, że ten wilk jest szplejszy, troszkę mniejszy niż te całkiem dorosłe osobniki.

Taka nastolatka bym powiedział w naszym ujęciu, która jest zobowiązana do tego, żeby tymi maluchami się opiekować.

No i robi to z dużą pasją, często się z nimi bawi.

Zresztą co ciekawe, nawet dorosłe wilki chętnie się ze szczeniętami bawią.

No najczęściej to są takie zabawy w pogonie, pogryzanie jakichś kończyn czy ogonów, ale generalnie chodzi o to, żeby młode pokolenie też... To, co jest ciekawe w przypadku szczeniąt, no tu już widzicie, są one takie bardziej podrośnięte, no to one oczywiście jak już są takie większe, to plączą się po tym lesie, nie czekają cierpliwie na rodziców.

Czasami się od tej nory oddalają i trzeba będzie oczywiście w takim przypadku rodziców jakoś wezwać i te szczenięta często też podbywają, żeby dać znać rodzicom, gdzie się w danym miejscu znajdują.

Małe wilczki są bardzo ciekawskie, bawią się różnymi artefaktami.

To niestety we współczesnych lasach nie są tylko szyszki i kości, ale często śmieci, które ludzie pozostawiają.

Także tutaj od razu uczulam, jak Państwo pójdą do lasu, proszę te śmieci ze sobą zabierać.

Gdy taki szczeniak czuje się osamotniony, a tutaj takiego widzicie, który wszedł do nory, w noża nikogo nie ma, no bo bracia i siostry gdzieś sobie poszły, no to taki wilczek wychodzi na zewnątrz i stara się jakoś dać znać, że on jest w danym miejscu.

I zaczyna wyć.

Jak Państwo słyszą, to wycie szczenięce to oczywiście nie ma wiele wspólnego z tym takim grubym barytonem ojca i mamy.

To jest takie cieniutkie wycie, bardzo zabawne, ale oczywiście wraz ze wzrostem takiego szczeniaka ono będzie coraz bardziej grube.

Niestety szczenięta, podobnie jak wilki, ale szczenięta w większym stopniu, dlatego że są mniejsze, mniej odporne na czynniki śmiertelności, na choroby, na pasożyty,

I tutaj macie na zdjęciu martwe szczenie opanowane przez świeżbowca drążącego.

To taki pasożyt, który żyje w skórze, doprowadza do niesympatycznych rzeczy, ponieważ doprowadza do utraty sierści, do tego, że skóra jest zniszczona.

Ten pasożyt powoduje ogromny świąt.

No i niestety w związku z utratą sierści nie mogą takie szczenięta zachować takiego reżimu termicznego.

Mogą się nadmiernie wychłodzić, no i giną.

Szczenięta giną także z powodu takich chorób, przeciwko którym my na przykład szczepimy szczenięta psów, czyli nosówka, parwowiroza.

Często dopadają je choroby odkleszczowe.

Sami Państwo wiedzą, że kleszczy mamy mnóstwo w lasach.

Mogą oczywiście być także zabijane celowo przez ludzi.

giną także w kolizjach z pojazdami.

Także to życie szczenięcia w lesie jest niestety ciężką przygodą.

Wiele z tych szczeniąt ginie.

To, co jest kluczowe dla poznania wilków, to oczywiście zastanowienie się nad tym, jaką pełnią rolę w ekosystemie.

Wilki są drapieżnikami, to są mięsożercy, w związku z tym one polują na roślinożerców.

W przypadku wilków badania naukowe pokazują, że przede wszystkim polują na średnie i duże ssaki roślinożerne,

W Polsce przede wszystkim na sarny, na dziki, na jelenie, chociaż mogą od czasu do czasu upolować także jakąś większą ofiarę, na przykład łosia.

Od czasu do czasu nawet pokuszą się o zapolowanie na coś mniejszego, szczególnie jeżeli to coś mniejsze występuje w dużej liczebności.

Natomiast przede wszystkim polują na sarny, na jelenie i na dziki.

Odżywiają się także padliną, także jeżeli gdzieś zobaczyłyby padłe zwierzę roślinnożernego, to oczywiście też go zjedzą.

I co ciekawe, w niektórych regionach Polski bardzo chętnie wieki polują na bobry.

I tutaj interesująca rzecz, bobry to są zwierzęta objęte ochroną częściową.

Skarb państwa wypłaca odszkodowanie za szkody wyrządzane przez pięć gatunków zwierząt.

za wilki, rysie, bobry, żubry, niedźwiedzie.

Natomiast najwyższe odszkodowania są wypłacane za szkody wyrządzane przez bobry.

I to wielokrotnie wyższe niż te, które wyrządzają wszystkie inne gatunki.

I w niektórych rejonach tych bobrów jest dużo, szczególnie w północno-wschodniej Polsce i w tych miejscach,

W związku z tą bardzo liczną populacją bobra, wilki też bardzo chętnie na te ziemnowodne ssaki polują.

I na tyle chętnie, że w niektórych regionach biomasa pokarmu wilków w ponad 40% składa się właśnie z bobrów.

Tak jest na przykład według naszych badań w Puszczy Romińskiej.

Zdarza się tak też na przykład w Wigierskim Parku Narodowym.

Dorosłe wilki również, niestety, giną z różnych przyczyn.

To nie jest tak, że wilki nie mają żadnych wrogów naturalnych.

Mają ich mnóstwo, tylko że ci wrogowie zazwyczaj są bardzo niewielcy.

To są choroby, pasożyty, to może być niedożywienie, ale to jest także agresja międzyosobnicza, bo tak jak wspomniałem wcześniej, wilki z sąsiadujących ze sobą grup rodzinnych

mogą ze sobą walczyć o zasoby i o terytoria, więc mogą też kończyć się takie potyczki między wilkami właśnie śmiercią niektórych osobników.

Natomiast najczęściej one umierają z powodu właśnie chorób i pasożytów.

Tu Państwo widzą zdjęcie wilka zarażonego świeżbowcem, również zginął z powodu działania tego pasożyta.

Tutaj macie wilka, którego sfilmowaliśmy w Słowińskim Parku Narodowym wiele lat temu.

Widać, że jest opanowany przez świeżbowca, widząc potężne rany.

Już przez tę zniszczoną skórę dochodzi do takiej sytuacji, że on nie jest w stanie sprawnie się poruszać.

Także proszę nie wierzyć w takie opinie, że wilki nie umierają, że nie mają naturalnych wrogów.

Mają tych wrogów aż za dużo.

Do tych wrogów niestety zaliczają się również ludzie ze swoimi pojazdami, czy też ludzie, którzy nielegalnie te wilki zabijają.

Wilki nie odrzucają osobników, które są chore z grupy rodzinnej.

Tutaj Państwo widzą takiego wilka z przodu, który jest taki bardzo wychudzony.

Widać, że jest w złej kondycji.

Te zdrowe wilki polują, pozwalają temu choremu pożywiać się na tych resztkach.

No ale oczywiście on będzie pobierał pokarm aż do czasu, kiedy będzie w stanie nadążyć za tą grupą rodzinną.

Chociaż czasami nawet dorosłe wilki przynoszą takim młodocianym pokar, nawet wtedy, kiedy one są już bardziej podrośnięte.

W Polsce wilki były bezlitoście zabijane przez wiele lat.

Tutaj Państwo mają taki wykres liczby zabitych wilków od II wojny światowej.

Widać, że po II wojnie światowej bardzo dużo ich zabijano.

Wprowadzono wtedy taką eksterminację.

Nazywano ten okres akcją wilczą.

Każdy mógł wtedy wilki zabijać.

Dzięki działaniom organizacji pozarządowych wilki...

Zawdzięczamy to koordynatorce tej kampanii, pani profesor Sabinie Pierużegnowa, która była szefem Stowarzyszenia Pracownia na rzecz wszystkich istot, które prowadziło pierwszy etap tej kampanii, a obecnie jest prezeską Stowarzyszenia dla Natury Wilk, ale także profesorką Uniwersytetu Warszawskiego.

Od 1998 roku jest wilk chroniony w Polsce, ale co ciekawa jest argumentacja dlaczego.

Otóż w uzasadnieniu możemy przeczytać, że wilk spełnia ważną rolę w utrzymaniu równowagi ekologicznej w środowisku przyrodniczym, jest naturalnym regulatorem liczebności i stanu zdrowotnego zwierzyny łownej.

I to uzasadnienie stało się przyczyną ochrony wilka, także to nie było tak, że wilka było jakoś mało, był nieliczny i on po prostu...

pełni bardzo ważną ekologiczną rolę.

Z tego względu chronimy wiele gatunków.

Z tego względu chronimy na przykład małe ssaki drapieżne, takie jak łasice czy gronostaje.

Z tego względu chronimy na przykład nietoperze, które pożerają duże ilości owadów, z którymi często nam nie po drodze.

Oczywiście ochrona dużych ssaków drapieżnych, szczególnie w obszarach wiejskich, związana jest z występowaniem szkód wśród zwierząt hodowlanych.

I to jest zawsze takie zarzewie konfliktu, to jest też bardzo często opisywane w prasie.

Natomiast trzeba pamiętać, że mieszkańcy wsi koegzystują z drapieżnikami od tysięcy lat.

Od czasu rewolucji agrarnej, od czasu kiedy zaczęli ludzie hodować różne zwierzęta hodowlane, czy to owce, czy kozy, czy bydło, no to musieli się w jakiś sposób bronić przed drapieżnikami.

Te sposoby obrony były wymyślane na bieżąco i co ciekawe, jednym z tych sposobów obrony były udomowione wilki, czyli psy.

Psy pasterskie, szczególnie te psy pasterskie stróżujące, które znamy obecnie pod postacią na przykład owczarków podhalańskich, to są właśnie rasy, które były wyhodowane celowo po to, żeby chronić stada zwierząt hodowlanych przed drapieżnikami.

W Polsce tą rasą jest właśnie owczarek podhalański.

Spotkamy go często jako takich pomocników podczas wypasów na halach w Karpatach.

Natomiast wymyślano także różne inne metody.

Ciekawym zastosowaniem są fladry.

Tutaj po lewej stronie Państwo widzą fladry.

Fladry były używane kiedyś do zabijania wilków.

Myśliwi otaczali fragment lasu, w którym wilki odpoczywały.

W związku z tym, że wilki się bały przekraczać tego snurka z materiałem, to można je było wypchać na linię

myśliwych przy pomocy naganki, a one nie rozpieszczały się po bokach i nie przeskliwały tych fladr.

Potem wpadliśmy na pomysł, bo tutaj pomysł był nasz, żeby otoczyć te zwierzęta hodowlane fladrami.

I okazuje się, że faktycznie wilki nadal tej przeszkody się boją.

Oczywiście trzeba o takie fladry dbać, robić wszystko, żeby

One powiewały, żeby nie były przygniecione gałęziami i tak dalej.

Jak każdy sposób ochrony o takie fladry również trzeba dbać.

Były te fladry testowane w różnych miejscach.

Wykorzystywano także flary do odłowu wilków do badań naukowych w Puszczy Białowieskiej.

Były one potem testowane na przykład w Stanach Zjednoczonych do ochrony stad bydła.

Stosowano je także w Kanadzie.

Także doświadczenia są bardzo dobre.

Oczywiście kolejną metodą są także pastuchy elektryczne, ogrodzenia elektryczne.

Tych rozwiązań jest sporo.

Gdyby ktoś z Państwa był tym tematem bardziej zainteresowany, to ja polecam nasz poradnik ochrony zwierząt hodowlanych przed wilkami.

Można sobie pobrać PDF tej publikacji ze strony www.polskiewilk.org.pl i przeczytać o tym, jakie metody można stosować, żeby przeciwdziałać tym szkodom wśród inwentarza.

Trzeba też pamiętać, że wilki pomimo tego, że są chronione w Polsce, nadal są zagrożone przez wiele różnych czynników śmiertelności związanych z naszą własną aktywnością.

Najczęściej oczywiście to taka śmiertelność powodowana przez kolizje z pojazdami.

Także, co się niestety często zdarza i niezbyt dobrze świadczy o myśliwych, to jest zabijanie nielegalne wilków z broni palnej, ale także...

Zabieranie, porywanie szczeniąc z lasów, co także jest zabronione.

I następna forma śmiertelności odludzkiej, no to takie kustownictwo, wnykarstwo.

To wnykarstwo nie jest nastawione na polowanie na wilki, tylko na pozyskiwanie mięsa ze zwierząt kopytnych.

Natomiast ponieważ wilki chodzą tymi samymi ścieżkami, no to także w takie wnyki mogą wpadać.

no i ginąć w okropnych męczarniach.

Tutaj Państwo widzą takiego wilka złapanego za brzuch.

No tutaj trzeba pamiętać, że jeżeli ktoś miałby do czynienia z tego typu sytuacją, to oczywiście broń Boże niech nie odcina tego wilka i wypuszcza go do lasu, bo takie poranione zwierzę oczywiście dostanie sepsy i pewnie zginie z tego zakażenia.

Należy wezwać ekspertów, którzy takie zwierzę...

profesjonalnie zrehabilitują w ośrodkach rehabilitacji i wypuszczą je potem do środowiska naturalnego.

W naszej działalności my się takimi rzeczami również zajmujemy w stosunku do różnych drapieżników, zarówno wilków, jak i rysi.

Takie zwierzaki wpadają w terapaty z różnych przyczyn.

W przypadku rysi to może być na przykład osierocenie, kiedy matka ginie,

W przypadku wilków to mogą być kolizje z pojazdami, mogą być przypadki wnykarstwa.

Najlepiej wtedy oddać takie zwierzę w ręce fachowców, poinformować.

W przypadku wilków możecie spokojnie dzwonić do nas.

My postaramy się przyjechać do takiego rannych zwierzęcia, przekazać go do ośrodka rehabilitacji, które

już przeprowadzi leczenie i rehabilitację.

Czasami te zwierzęta są w ciężkim stanie, mogą być połamane, mogą być schorowane, więc trzeba fachowców, lekarzy weterynarii, którzy się na dzikich zwierzętach znają, żeby takie zwierzęta wyciągnąć z tarapatów.

Później, gdy zwierzę jest już zrehabilitowane, lekarz weterynarii podejmie decyzję, że on już da sobie radę w środowisku naturalnym, no to oczywiście

My te zwierzęta uwalniamy.

Współpracujemy z Ośrodkiem Rehabilitacji Dzikich Zwierząt Myśli Królik w Bielsku Białej i z Gabinetem Weterynaryjnym Vet House w Bielsku Białej i tam są najlepsi fachowcy, którzy nam pomagają w rehabilitacji i leczeniu dużych zwierząt.

potem uwalniamy je do środowiska naturalnego, wyposażając je w obroże telemetryczne, żeby wiedzieć, co się z takim zwierzęciem dzieje, czy wszystko jest w porządku, czy nie trzeba mu znowuż pomóc.

I co ciekawe, nasze doświadczenia są bardzo dobre i wilki i rysie, które zostały zrehabilitowane,

zazwyczaj bardzo dobrze radzą sobie w środowisku naturalnym.

Polują, zakładają rodziny, wyprowadzają młode.

I muszę powiedzieć, że to jest jedna z takich najbardziej satysfakcjonujących części naszej pracy, kiedy widzimy, że takie zwierzę, któremu pomogliśmy, bo wpadło w jakieś ciężkie tarapaty, bardzo dobrze potem radzi sobie w środowisku naturalnym.

I tutaj widzicie na przykład kotkę, która była osierocona

Została zrehabilitowana w Bielsku Białej i uwolniona.

Tutaj kolejnego Rysia, którego matka z kolei zginęła w kolizji z pojazdem w województwie lubelskim na drodze DK17, też uwolniony.

No i tak też działo się z wilkami, które wpadały w jakieś tarapaty.

I to jest owoc jednego z takich sukcesów.

Samiec wilka wpadł we wnyki, został uwolniony i później nagrywaliśmy jego dalsze dzieje i okazuje się, że on jeszcze w tym całym roku dochował się szczeniąt.

Czyli dzięki temu, że został uwolniony, uratowany, mógł wychować właśnie te piękne szczenięta, które Państwo tutaj widzą na filmie.

Gdyby Państwo chcieli się trochę więcej o wilkach dowiedzieć, no bo tutaj mamy tylko niewiele czasu podczas tego wykładu, to zapraszam na stronę www.polskiewilk.org.pl.

Jeżeli Państwo mają w rodzinie młodszych odbiorców i chcieliby ich jakoś poedukować, to zapraszam do przeczytania takiej książki rysunkowej Wilki.

Historie prawdziwe.

To jest takie fajne kompedium wiedzy dla młodego odbiorcy.

który z całą pewnością znajdzie przyjemność w odkrywaniu tajemnic wilczego życia, ale także tajemnicy tego, w jaki sposób wilki można badać.

Bardzo Państwu dziękuję za uwagę.