Mentionsy

Proszę państwa, naszym gościem jest pan dr Marek Jedynak, dyrektor oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku.

Dzień dobry, witam pana.

A powodem naszego spotkania jest zbliżająca się rocznica obławy augustowskiej, czyli największej zbrodni na Polakach dokonanej po II wojnie światowej.

Największa zbrodnia na narodzie polskim dokonana przez Sowietów po zakończeniu działań zbrojnych, po zakończeniu II wojny światowej.

Od 12 lipca operacja realizowana siłami 50.

Armii III Frontu Białoruskiego, Armii Czerwonej.

50 tysięcy żołnierzy sowieckich, 11 dywizji piechoty rzuconych na teren.

Od Suwałk po Augustów na wschód, aż po Niemen, Sokółkę to kilkadziesiąt tysięcy kilometrów kwadratowych.

To dwa pasy tyraliery rzuconych żołnierzy przeciwko cywilom, przeciwko wszystkim osobom w wieku od 16 do około 40 roku życia.

którzy wystarczyło, że mogli wyglądać na podejrzanych, mogli wyglądać na osoby, które współpracowały z polskim podziemiem niepodległościowym.

I to było polowanie na wszystkich.

Zatrzymano ponad 7 tysięcy osób i zgarniano każdego, kto wydawał się Sowietom podejrzany.

No ale najgorsze jest to, że prawie 600 Polaków nigdy do domów nie wróciło.

Sowiecki kontrwywiad wojskowy Smierz, czyli śmierć Szpionam, miał błędne informacje.

Zakładano, że na terenie, który został ujęty obławą, może być nawet kilka tysięcy silnie uzbrojonych żołnierzy Polskiego Podziemia, czyli Armii Krajowej Obywatelskiej.

Tymczasem większość oddziałów, widząc, że nadciąga duża liczba wojsk sowieckich, ewakuowała się z tego terenu.

Na pewno nie było tam kilka tysięcy żołnierzy Polskiego Podziemia.

Sowieci wkroczyli na ten teren, aresztowali wszystkich cywilów, aresztowali tych, którzy mogli współpracować.

Ponad 7 tysięcy osób zostało odesłanych na tyły właśnie na przesłuchania przez funkcjonariuszy Smiersza i z tych ludzi według listy, według raportu generała Bakumowa,

592 co najmniej osoby zostały zlikwidowane.

Jest to raport, szyfrogram, który został przesłany do Moskwy, w którym Abakumow mówi o propozycji likwidacji.

Natomiast te osoby nigdy nie wróciły.

Możemy więc przypuszczać, że podobnie jak przy zbrodni katyńskiej, najwyższe czynniki Związku Sowieckiego, czyli prawdopodobnie sam Józef Stalin, wydali decyzję, że ci ludzie mają zostać zlikwidowani.

I tak zapewne się stało, stąd też ofiary i sama obława nazywana jest Małym Katyniem.

600 osób, no 592 osoby dokładnie zostały zamordowane.

Nie wiemy gdzie.

Zapewne gdzieś na Białorusi.

Dodatkowo w trakcie samej operacji wojskowej zginęły inne osoby.

więc możemy mówić o co najmniej 600 ofiarach.

A jeżeli mówimy o Małym Katyniu, to jest taka nazwa, która przyjęła się kilka lat temu, ale jako historycy, jako osoby zajmujące się szerzej naukowo obławą augustowską, próbujemy odejść od tego terminu.

Nie możemy deprecjonować ofiar Obławy Augustowskiej.

Ich śmierć, chociaż było ich ponad 600, nie jest w żaden sposób mniej ważna niż te 22 tysiące ofiar zbrodni katyńskiej.

Staramy się mówić Obława Augustowska i ten jeden termin przekazywać do szerszego obiegu.

Obława Augustowska, trzymajmy się tego określenia,

Między 12 a 19 lipca ta operacja została przeprowadzona.

Mówimy cały czas o Smierszu, o Sowietach, ale trzeba to podkreślać.

Haniebny udział żołnierzy Ludowego Wojska Polskiego w tej operacji, żołnierzy 1.

Pierwsza faza operacji tak była realizowana między 12 a 18 lipca.

Druga faza to jeszcze kolejny tydzień i dodatkowe działania oczyszczające.

Natomiast od samego początku brał udział w tych działaniach zbrojnych przeciwko Polakom pierwszy praski pułk piechoty.

Tutaj wzmocniona kompania z tego pułku pod dowództwem porusznika Sznepfa.

Wyruszyła z Białegostoku w rejon Suwałk.

Tam realizowała działania mające na celu zatrzymanie podejrzanych.

I według raportów, które pozostały po działalności tej kompanii, co najmniej jeden obywatel nieznanego nazwiska został zabity, ponieważ nie chciał się poddać.

Więc mają ci żołnierze Ludowego Wojska Polskiego na rękach śmierć Polaków.

Mają krew Polaków na rękach.

Powiedział pan o tym, że Sowieci spodziewali się tam ogromnych sił partyzanckich.

Tak naprawdę był jeden niewielki oddział Groma, który stawił opór w rejonie jeziora Brożane.

W rejonie jeziora Brożane 15 lipca doszło do potyczki takiego boju spotkaniowego.

Oddział Groma natknął się na tyralierę sowiecką.

Część osób wpadła w ręce Sowietów, część zdołała ukryć się w szuwarach, na bagnach, w lasach, na drzewach.

Byli wyłapywani w kolejnych dniach, ale niecały oddział został zdziesiątkowany.

Takie siły przeciwko oddziałom partyzanckim z perspektywy taktyki wojsk sowieckich były...

Wskazane, gdy liczylibyśmy się, że faktycznie jest kilka, około 8 tysięcy żołnierzy podziemia niepodległościowego.

Te proporcje Sowietów do tego, czego oczekiwano w lasach były właściwe, by spacyfikować.

My wiemy dzisiaj, że całe uderzenie poszło nie przeciwko oddziałom uzbrojonym, tylko właśnie przeciwko ludności cywilnej.

Przeciwko kobietom, dzieciom, przeciwko młodym ludziom.

Ile prawdy jest w tym, że Sobieci przeprowadzili tę operację, bo Józef Stalin jechał na konferencję w Podżdamie.

Czy to rzeczywiście miało związek, czy to była taka zwykła operacja NKWD przeciwko polskiej partyzance?

Ruch kolejowy w tamtych okolicach został udrożniony kilka miesięcy po Obławie.

Te odcinki kolejowe w rejonie Grajewa czy Ełku nie były przejezdne, więc to dzisiaj możemy traktować jako urban legend.

Przede wszystkim można zwracać uwagę na to, że oddziały 50.

Armii, które cofały się z Prus Wschodnich, zostały wykorzystane przez władze sowieckie, przez władze, które znajdowały się na terenie dzisiejszej północno-wschodniej części Polski.

by przy okazji, jeżeli już te siły są, dokonać prewencyjnych działań, dokonać tych pacyfikacji, bo wywiad sowiecki donosił, że jest kilka tysięcy żołnierzy podziemia niepodległościowego.

Korzystając akurat z przechodzących żołnierzy, cofających się Sowietów, po prostu...

Uruchomiono wszystkie siły, wszystkie środki i przy okazji niejako zrealizowano tę akcję.

Ale zwraca się też uwagę na to, że ten teren był głównym kierunkiem wywozu w głąb Związku Sowieckiego bydła, koni, wszystkiego, co udało się Sowietom pozyskać na terenie Prus Wschodnich, czy też Polski Północno-Wschodniej, bo te tereny też były traktowane jak tereny podbite.

Ewakuowano tamtędy maszyny z zakładów pracy, meble, wszystko co dało się zrabować.

Zresztą wiemy jak do dzisiaj ta tradycja sowiecka wygląda.

Rabują wszystko co tylko udało się zdobyć.

I tamtędy główne szlaki przerzutowe na wschód szły.

Te konwoje były zatrzymywane przez polskie podziemie.

Bydło, konie były rozdawane miejscowym gospodarzom, a materiały, które można było wykorzystać, również trafiały do osób, które faktycznie potrzebowały tego.

Przed nami 80. rocznica obławy augustowskiej.

Jak spoglądać na tamte wydarzenia z tej właśnie perspektywy?

Dzisiaj praktycznie nie ma już świadków, którzy są w stanie relacjonować, jak wyglądał przebieg obławy.

Ale wówczas rozpoczęto starania, rozpoczęto taki cykl działań mających na celu upamiętnienie ofiar.

I do tradycji już przeszło, że zawsze w trzecią niedzielę lipca w Gibach, na wzgórzu, które zostało nazwane Golgotą Gibiańską, odbywają się uroczystości.

Zawsze zjeżdżają rodziny, zjeżdżają wszyscy zainteresowani tematem, by przypomnieć o tym, że te ofiary nie wróciły do domu, ale my Polacy czekamy na nich.

W Augustowie na cmentarzu parafialnym w 1922 roku został pochowany jedyna zidentyfikowana ofiara obławy augustowskiej.

Czekamy, jest tam miejsce i władze miasta i społeczeństwo chce, by na tym cmentarzu został zorganizowany, zbudowany panteon.

w którym będzie można pochować wszystkie pozostałe odnalezione kiedyś ofiary.

Dzisiaj podejrzewamy, że znajdują się te doły, nie powiem groby, bo to oni nie byli pochowani, tylko byli po prostu zakopani, ukryci.

Te doły znajdują się po białoruskiej stronie granicy, niedaleko pasa granicznego, przy byłej leśniczówce Giedź.

Jeżeli kiedyś nastąpi przesilenie polityczne i strona białoruska pozwoli nam rozpocząć poszukiwania, mam nadzieję, że znajdziemy ich, że będziemy mogli zwrócić rodzinom i zwrócić narodowi polskiemu tych 600 czy ponad 600 osób, które jeszcze nie wróciły do domu.

Pan dr Marek Jedynak, dyrektor oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku.

Pięknie dziękuję za rozmowę.

Wysłuchali Państwo podcastu Przystanek Historia.