Mentionsy

To jest podcast Muzeum Historii Polski.

Moim gościem jest dzisiaj dr Anna Kalinowska z Instytutu Historii.

Pan jest z Muzeum Historii Polski, historyk nowożytności.

Chciałbym, żebyśmy dzisiaj porozmawiali o czymś nietypowym, jak na podcast Muzeum Historii Polski, mianowicie o tronie brytyjskim.

Natomiast to z czasem się zmieniało i w tej chwili w zasadzie wśród monarchii europejskich, a kilka monarchii w Europie jeszcze jednak funkcjonuje,

Jeżeli oglądaliście państwo uroczystość przekazania władzy w Hiszpanii kilka lat temu, to tam w zasadzie ta uroczystość ograniczyła się z jednej strony do abdykacji króla Jana Karola, a później do złożenia przysięgi przez jego następcę Filipa.

Podobnie jest w Niderlandach, podobnie jest w Belgii, podobnie jest w Danii.

W Danii w zasadzie ostatnią władczynię Małgorzatę II ogłoszono z balkonu królową i na tym skończyły się wszelkie ceremonie związane z przejęciem przez nią tronu.

No dobrze, to rozumiem, że to co nastąpi w maju 23 roku w Wielkiej Brytanii, to jest coś wyjątkowego także dlatego, że ta impreza, czy też ta uroczystość należałoby raczej powiedzieć, ten rytuał ma również swój komponent religijny.

Regalia, czyli insygnia królewskie wykorzystywane przy koronacji, co prawda pochodzą z XVII wieku, ale też wedle tradycji zostały przynajmniej korona św.

Dlaczego insygnia pochodzą z XVII wieku?

Pochodzi bodajże z XII wieku i trafiła z powrotem w ręce króla w ten sposób, że została wykupiona w momencie, kiedy Cromwell organizował wyprzedaż różnych dóbr królewskich.

Kogoś, kto potajemnie nadal sprzyjał Stewartom i później w 1660 roku, kiedy nastąpiła restauracja Stewartów, kiedy tron objął Karol II, ta osoba zwróciła taką łyżeczkę i ona teraz stanowi jeden z elementów regaliów, które można oglądać normalnie w Tower.

Ale znowu też pewnie za parę miesięcy będą dostępne, tego możemy się spodziewać, ponieważ zajmuje się Pani nie tylko historią, jak powiedzieliśmy, historią nowożytności, czy w tej pewnej wczesnej nowożytności, ale też zna się Pani na Wielkiej Brytanii.

To jeszcze jedno pytanie z takich ogólnych, to właściwie dlaczego jest tak, że w Wielkiej Brytanii w dalszym ciągu ta tradycja jest kultywowana, a gdzie indziej nie?

Tak jak wspominałam, w niektórych krajach po prostu koronacji nie było, bo kraj powstał w takim momencie, kiedy ona już nie była uznawana za absolutnie niezbędną i to jest przypadek Belgii.

Natomiast w Wielkiej Brytanii mamy pewną ciągłość.

Ta koronacja będzie się odbywała nieomal równo 70 lat po poprzedniej koronacji, czyli po koronacji Elżbiety II, która odbyła się w czerwcu 1953 roku.

1902 to była koronacja Edwarda VII.

Król był najstarszym synem królowej Wiktorii.

Często jest porównywany zresztą do Karola III, bo też bardzo, bardzo, bardzo długo czekał na objęcie tronu po matce.

I w zasadzie ten rytuał też w pewnym momencie, jeszcze w XVII wieku, kiedy kształtowały się pewne podstawy ustrojowe, podstawy relacji między monarchią brytyjską a jej poddanymi, on był uwzględniony w te zmiany, to znaczy w tych zmianach, to znaczy po Glorious Revolution, po chwalebnej rewolucji z lat 80.

XVII wieku.

Dobrze, to tylko jeszcze jedna rzecz zupełnie formalna, bo Karol III w tym momencie jest już królem dziennocznego królestwa.

Ponieważ monarchia brytyjska jest monarchią dziedziczną, to następca tronu, w tym przypadku księże Walii, zostaje królem automatycznie po śmierci poprzedniego suwerena.

I tak też rzeczywiście było we wrześniu ubiegłego roku po śmierci Elżbiety II.

w ubiegłym roku w Pałacu Świętego Jakuba, ale są też takie nieco bardziej spektakularne, na przykład władca jest ogłaszany władcą publicznie przy dźwięku fanfar przez odpowiednich urzędników noszących spektakularne czerwone stroje i takie oficjalne ogłoszenie króla władcą odbywa się w kilku miejscach na terenie Zjednoczonego Królestwa.

No dobrze, powiedzieliśmy sobie o historii, która jest historią stricte brytyjską, no to przejdźmy teraz do koronacji brytyjskich, a sprawy polskiej.

Możemy patrzeć tak daleko, jak Mieszko I. Nawet królowa Elżbieta II, kiedy przemawiała w Polsce podczas jednej ze swoich wizyt, albo podczas swojej wizyty, bo zdaje się odwiedziła Polskę tylko raz, wspominała o dalekim pokrewieństwie, wspominała o tym, że jeden z jej przodków, Kanut Wielki, był bratem ciotecznym Bolesława Chrobrego.

Wiadomo, że jakaś piastówna, najprawdopodobniej, sądząc z chronologii, najprawdopodobniej jednak córka Mieszka I, wyszła za jakiegoś skandynawskiego władcę.

No w każdym razie uznaje się, że potencjalnie właśnie ta Piastówna mogła być matką Kanuta Wielkiego, króla duńskiego, który w ramach podbojów Anglii opanował część kraju i ogłosił się królem w 1616 roku.

Są nawet teorie, że Świętosława, bo pod takim imieniem jest znana polska księżniczka, nawet do Anglii dotarła i tam w pewien sposób wspomagała syna w jego rządach.

Natomiast nie da się udowodnić, że rzeczywiście ten był jakiś realny związek, choćby w postaci przebywania przez nią w Anglii.

Dalej robi się ciekawie, dlatego że pierwsza udokumentowana rzeczywiście postać, która zasiadała na angielskim tronie, o której można powiedzieć, że z całą pewnością, że miała w żyłach krew piastowską, to Anna Czeska, żona Ryszarda II.

A ciekawe jest to, że była to prawnuczka, w prostej linii po kądzieli, prawnuczka Kazimierza Wielkiego.

Tak jak wspominałam, w 1382 roku poślubiła Ryszarda II.

I w zasadzie jest to instrukcja, jak koronować króla i królową Anglii.

Ale właściwie jakby spojrzeć na relacje pomiędzy dynastiami panującymi na ziemiach polskich, a w Anglii, no to...

Źródła wspominają o ewentualnych planach starania się o rękę Marii Tudor, najstarszej córki Henryka VIII, dla Zygmunta Augusta.

Natomiast taki naprawdę wysyp najróżniejszych pomysłów, najróżniejszych pomysłów związanych z potencjalnym związkiem dynastycznym, pomiędzy wtedy już stuartami i polskimi wazami, pojawia się w pierwszej połowie XVII wieku.

Pierwsza sytuacja to wizyta w 1610 roku w Londynie dwóch Polaków, marszałka Zygmunta Myszkowskiego oraz Jakuba Sobieskiego.

Świeżność nazwisk nie jest przypadkowa, był to ojciec Jana III Sobieskiego, do którego zresztą chyba jeszcze dzisiaj wrócimy.

W Anglii nawet zdecydowano się pójść krok dalej, dzieci królewskie mieszkały w osobnej rezydencji.

I w zasadzie to są związki dynastyczne, ale też nie tak dawno temu okazało się, że o związku z przedstawicielką dynastii Stewartów przemyśliwać miał Bogusław Radziwiłł.

I w pewnym momencie okazało się, że istnieją pewne źródła, które sugerowałyby, że w pewnym momencie postanowił starać się o rękę Marii Stuart, najstarszej córki Karola I, która wyszła za księcia orańskiego, szybko owdowiała.

Jaka jest sytuacja Stuartów w początku lat pięćdziesiątych XVII wieku?

Karol I nie żyje, Karol II na wygnaniu.

Maria jest co prawda wdową po księciu orańskim, ma syna późniejszego króla Anglii Wilhelma.

XVII wieku, to jest po prostu moment, kiedy ten bardzo krótki moment w dziejach Anglii, kiedy w Londynie nie panuje władca, tylko jest republika.

Mówimy tutaj o historii nowożytnej.

Jakby do tej pory, gdyby spojrzeć na to, co się działo w wieku XVI i przez część wieku XVII, no to mamy tutaj do czynienia z w gruncie rzeczy nie w pełni satysfakcjonującymi, nieudanymi związkami.

Bo rozumiem, że ma pan doktor na myśli Marię Klementynę Sobieską, czyli teoretycznie, formalnie i tutaj będę się tego trzymała, tego zastrzeżenia, królową Anglii, jedyną polską królową Anglii.

To jest właśnie pierwsza połowa XVIII wieku.

Maria Klementyna Sobieska była bowiem żoną Jakuba Edwarda Stewarta, dla niektórych Jakuba III, ponieważ był on synem Jakuba II, który stracił tron w tysiąc, który stracił tron w, no właśnie niektórzy historycy twierdzą złośliwie, że właśnie dlatego, że urodził mu się, właśnie dlatego, że urodził mu się syn,

Tutaj wracamy do kwestii religijnych.

No a z drugiego małżeństwa właśnie doczekał się Jakuba Edwarda i ta wizja katolickiej sukcesji.

która skończyła się tym, że Jakuba II zastąpiono na tronie jego córką i jej mężem, a równocześnie jego siostrzeńcem, synem niedoszłej pani Redziwiłłowej.

Właśnie w osobie najpierw Marii, później Anny, czyli starszych córek Jakuba zasiadała na tronie w Londynie, a druga na wygnaniu najpierw we Francji, funkcjonowała najpierw na wygnaniu we Francji, a później w Rzymie.

No i w momencie, kiedy książe Wali, dla niektórych Jakub III, zaczął szukać żony, jedną z opcji okazała się wnuczka Jana III Sobieskiego, córka jego najstarszego syna Jakuba.

Ona była cioteczną siostrą cesarza, miała bliskie związki z domami panującymi w Hiszpanii, w Italii.

No to była atrakcyjną partią dla Jakuba, no bo szczerze mówiąc królowi na wygnaniu żaden poważny władca chętnie córki, czy bratanicy, czy siostrzenicy by nie oddał.

W końcu Polka została co prawda tylko tytularną, ale jednak królową Anglii.

Zresztą jego tytuł to Henry Duke of York, Cardinal of York, czyli w zasadzie z jednej strony połączył swój tytuł w hierarchii kościoła katolickiego ze swoim dziedzicznym tytułem królewskim, angielskim, dlatego że młodsi synowie, drugi syn suwerena najczęściej nosi tytuł.

Bonnie Prince Charlie miał nieślubne dzieci, natomiast w zasadzie te pretensje jakobickiej linii Stewartów, czyli właśnie potomków Jakuba II, umarły wraz z Henrykiem, z kardynałem Henrykiem w 1807 roku.

zbiorów trafiła ostatecznie do Anglii.

To była część klejnotów Stuartów, które Jakub II zabrał ze sobą uciekając z Londynu.

Jego nazwa wiąże się z Sobieskim, ponieważ był to manuskrypt, który był wcześniej w posiadaniu Jana III.

Poprzez jego syna i jego córkę przeszedł do Stuartów i w ten sposób trafił do Anglii.

Karol III, od którego koronacji rozpoczęliśmy naszą rozmowę, jest władcą z dynastii Windsorów.

Ja bym tutaj troszeczkę się cofnęła, ponieważ tak naprawdę Windsorowie, nazwa dynastii funkcjonuje od 1917 roku.

Przyjęcia nazwiska, nazwania dynastii w jakiś sposób bardziej kojarzące się z Anglią padło na nazwę największego, najstarszego zamku, będącego rezydencją królewską.

Oni są tutaj istotni, dlatego że właśnie ta rodzina odpowiada za pewien polski wątek, polski wątek w historii aktualnie panującej rodziny królewskiej, dlatego że pradziadkiem Karola III

Przy czym tutaj też ta kwestia polskości hrabiny Julii Hauke, też może nie chciałabym użyć słowa, nie chciałabym użyć, że jest dyskusyjna, ale nie jest może tak bardzo oczywista, ponieważ jak samo nazwisko wskazuje, nie była to przedstawicielka żadnej z polskich rodzin arystokratycznych.

Jej przodkowie przybyli do Rzeczpospolitej w XVIII wieku z Niemiec.

przeciwko Rosji wraz z Napoleonem, a po powstaniu Królestwa Polskiego, po Kongresie Wiedeńskim zatrudnił się w armii Królestwa Polskiego i tam osiągnął dość wysoką rangę i był jedną z pierwszych ofiar powstania listopadowego.

No i tutaj tak naprawdę zaczyna się cała przygodowo sensacyjna część jej biografii, ponieważ w Petersburgu polska sierota, bo tak o niej często później mówiono, poznała brata wielkiej księżnej, jednego z synów księcia Hesji.

Ostatecznie jego brat zdecydował się nadać Julii tytuł hrabiny Battenberg.

Ludwik ożenił się z wnuczką królowej Wiktorii, Henryk ożenił się z jej najmłodszą córką.

I w ten sposób weszli do kręgu rodzinnego królowej Wiktorii, później Edwarda VII.

I w zasadzie jego dzieci należały do takiej wielkiej grupy potomków królowej Wiktorii, która zdominowała w zasadzie scenę królewską, scenę, jakbyśmy to dzisiaj powiedzieli, royalsów do lat dwudziestych XX wieku.

I w efekcie córka Ludwika, czyli wnuczka Julii, wyszła za mąż za jednego z synów króla Grecji i została matką księcia Filipa.

W związku z tym, czyli ojca Karola III.

Córka Henryka dla odmiany wyszła za króla Hiszpanii.

Otóż kilka lat temu kilku historyków przedstawiło teorię o tym, że po wybuchu II wojny światowej generał Władysław Sikorski wraz z prezydentem Czechosłowacji Edwardem Beneszem planowali powstanie swego rodzaju federacji polsko-czeskiej, która oczywiście miała pomóc w odzyskaniu, w pokonaniu Niemiec.

mogłyby wejść w rolę dziedziców takiej monarchii.

On miał wcześniejsze związki z Polską i to też pewnie się przyczynia do powstawania tych teorii, ponieważ znowu źródłowo, no może jest trochę lepiej niż ze Świętosławą w średniowieczu, ale niewiele lepiej.

Był jednym z najważniejszych wolnomularzy w Wielkiej Brytanii.

Inna sprawa, że w tym okresie książę Kentu przejawiał pewne sympatie do III Rzeszy, więc najogólniej rzecz biorąc, tutaj pewne elementy się nie zgrywają.

Natomiast już po wybuchu II wojny rzeczywiście wspierał Polaków, spotykał się bardzo często z Sikorskim.

Na przykład historia Marii Klementyny Sobieskiej dopiero niedawno doczekała się pełnego opracowania.

W tym przede wszystkim o bardzo fitą korespondencję Marii Klementyny Sobieskiej.

O tym miałem przyjemność rozmawiać z dr Anną Kalinowską z Instytutu Historii PAN oraz z Muzeum Historii Polski.

Podcastów Muzeum Historii Polski wysłuchasz na YouTube, Spotify, Google Podcast w audiotece, a także na innych platformach podcastowych.

Subskrybuj kanał Muzeum Historii Polski.