Mentionsy

Dmowski i romantyzm.

napisała autorka wspomnień o Romanie Dmowskim.

Czytamy w innym opracowaniu również autorstwa osoby znającej osobiście Dmowskiego.

Stwierdzenie, że Dmowski był przeciwnikiem romantyzmu padło w publicystyce już tyle razy, że właściwie trudno znaleźć równie wyświechtany frazes dotyczący tej postaci.

Krytyka tradycji insurekcyjnej czy w ogóle charakterystycznego dla Polaków tej epoki, jak chciał sam Dmowski, braku rozumu politycznego, to zagadnienie opisane bardzo szczegółowo i bardzo łatwo sięgnąć po prace, w których to zrobiono.

Dmowskiego krytyka romantyzmu Jak wiadomo, Dmowski i jego współpracownicy krytykowali mesjanizm, błędnie zresztą uznawany gdzie nie gdzie za wręcz synonim romantyzmu.

Podobnym co Kozicki duchu pisali współpracownik Dmowskiego Zygmunt Wasilewski oraz wybitny historyk Kazimierz Tymieniecki, również związany z endecją.

I właśnie Dmowski miał być tym, który ów fakt zrozumiał, dodawał Tymieniecki.

Także zdaniem badacza literatury Stanisława Pigonia, kolejnej ważnej postaci kultury, która związała swój los z ruchem narodowym, Dmowski dokonał skutecznej rozprawy z pozostałościami zwiotczałego romantyzmu, w szczególności z tzw.

Pigoń precyzował, Dmowski walczył z mesjanizmem, z permanentną egzaltacją, które to uznawał za wytwór niewoli, za owoc życia w atmosferze zaborów, kiedy to naród pozbawiony państwa stracił styczność z normalnym życiem politycznym.

Dla Dmowskiego Polska to jednak ziemska rzeczywistość, a nie ideał zawieszony w obłokach.

wywodami wymienionych już postaci, wybitnych przedstawicieli polityki i kultury, a przy tym znajomych samego Dmowskiego.

Kiedy bowiem tylko wyjdziemy poza podręcznikowe ujęcia i wyrwane z kontekstu cytaty, Dmowski ukazuje się nam jako postać wręcz zanurzona w dziedzictwie polskiego romantyzmu.

Co więcej, postacią szczególną jest tu ulubiony bez wątpienia poeta Dmowskiego, którym był nie kto inny jak Adam Mickiewicz.

Dmowski był literaturą żywo zainteresowany, już na łamach głosu, w początkach swojej kariery publikował prace krytyczno-literackie.

Izabela z Lutosławskich-Wolikowska, w której to domu rodzinnym przywódca polskich narodowców spędził ostatnie lata życia, pisze dosłownie o kulcie Mickiewicza, jaki Dmowski wyniósł z lat tajnych kółek uczniowskich i zachował do końca życia.

Na sprawę związków naszego wieszcza z Dmowskim rzuca nowe światło profesor Krzysztof Kosiński w monumentalnej, wydanej przed dwoma laty pracy Bunt Duszy Polski.

Nie da się zrozumieć Dmowskiego bez Mickiewicza.

Dmowski wyrastał z tradycji Polski w mickiewiczowskim ujęciu.

Jak podkreśla Kosiński, Dmowski wielbił Mickiewicza na swój szczególny sposób.

Nawet krytykując romantyzm polityczny, naszym wieszczom przyznawał Dmowski geniusz, głębiej sięgający w kwestie narodowo-polityczne niż jakakolwiek inna poezja świata.

Jeszcze w powieści Dziedzictwo z 1931 roku Dmowski wkłada w usta jednemu z bohaterów słowa, że Mickiewicz był, cytat, jednym z największych geniuszów poetyckich świata i, cytat,

Ostatecznie Kosiński konstatuje, że kluczowe dla nacjonalizmu Dmowskiego zagadnienia, takie jak ojczyzna rozumiana jako ziemia i naród, jak relacje pomiędzy władzą i wolnością, jak przynależność Polski do kultury zachodniej, krytyka wad narodowych czy związek polskości z katolicyzmem, zaczerpnięte zostały właśnie z romantyzmu, a w szczególności z dzieł Mickiewicza.

Jerzy Kejling, opisując drogę ideową Ignacego Chrzanowskiego, historyka literatury, ale i biografa Dmowskiego, jego przejście od romantycznego paradygmatu Mickiewicza do endeckiego paradygmatu Dmowskiego.

Z kolei Pigoń pisze, cytat, świątyni samej wielkiej poezji romantycznej, Dmowski, jak widzimy, nie urąga, nie zmierza do jakiegoś rewizjonizmu romantycznego.

Dodajmy, że również on zestawiał fragmenty prelekcji paryskich Mickiewicza i psalmów Krasińskiego z wywodami Dmowskiego.

Kozickiemu wturował najgłośniejszy morze w ruchu narodowym apologeta romantyzmu, a przy okazji towarzysz walki Dmowskiego od kilkudziesięciu lat, redaktor myśli narodowej Zygmunt Wasilewski.

Sam Dmowski miał oczywiście w tej narracji swoje istotne miejsce.

Wasilewski pisał, że Dmowski jest obok Kasprowicza, Reymonta, Wyspiańskiego, Żeromskiego i Sienkiewicza jedną z centralnych postaci rozpoczynającej się w 1886 roku syntezy romantyczno-pozytywistycznej.

Dmowski publikował więc swoje prace przy największym napięciu wyobraźni, jaka dana jest poetom, uważał Wasilewski.

Wzloty ducha Mickiewicza i Dmowskiego są porównywalne, pisał historyk krótko po śmierci lidera Endecji.

Dmowski, zrywając z polityką romantyczną, jednocześnie, cytat, brał z romantyzmu siłę wewnętrzną i wysoki poziom dążeń narodowych, wreszcie pojmowanie patriotyzmu jako stosunku moralnego do narodu.

Historyk konstatował też, to w zasadzie oczywiste, ale jakże sprzeczne z niektórymi ujęciami, walkę Dmowskiego z dogmatykami pozytywizmu, z charakterystycznymi dla nich kompromisami, lojalizmem, ale też wybujałym intelektualizmem.

Reakcję antyromantyczną ze strony pozytywistów sam Dmowski uznawał za silną, ale jak zwykle w takich razach bywa ciasną i jednostronną.

Wspomnijmy tym mocniej, że w tekstach wydanych krótko po śmierci Dmowskiego z Mickiewiczem zestawiali go również czołowi przedstawiciele młodego pokolenia narodowców.

Zdaniem tego pierwszego Dmowski najpełniej odpowiadał kreślonemu przez Wieszcza ideałowi człowieka walczącego, mającego wolę i siłę realizować obowiązek wobec zbiorowości.

Rzekome antyromantyzm Dmowskiego przybiera więc oblicze bardzo odmienne, różne jakościowo od antyromantyzmu realnego, jaki wyznawał zestawiany często z Dmowskim także przez endeków Charles Mora.

Wszak wiemy doskonale, że Dmowski o romantyczny nacjonalizm otarł się w sposób zupełnie namacalny.

Dmowski był przecież w osobistym, stałym kontakcie z pułkownikiem Zygmuntem Miłkowskim, pseudonim Tomasz Teodor Jesz.

W swoim dzienniku z 1887 roku Stefan Żeromski, związany zresztą na pewnym etapie z Dmowskim, zapisał, cytat, nad tym pokoleniem...

Późniejsze rozstanie Dmowskiego ze starym pułkownikiem u schyłku życia tego ostatniego to być może niezręczny dla niektórych apologetów endecji temat, ale inaczej być chyba nie mogło.

Dmowski musiałby również na tej płaszczyźnie zaprzeczyć sobie, jeśli chciałby ten związek zanegować.

Nie był więc Dmowski romantykiem sensu stricto, ale też nie można stwierdzić, że był po prostu przeciwnikiem romantyzmu.

Przypadkiem nie jest również to, że krytyka romantyzmu Dmowskiego zbiega się z krytyką, jaką formułował neoromantyk Wyspiański ustami swojego Konrada w Wyzwoleniu.

Być może rację miał więc biograf Dmowskiego Roman Wapiński, piszący, że endecy próbowali nadać tradycji romantycznej odpowiedni charakter, a nie odrzucać ją jako taką.

Interesujące w tym kontekście, że główny rywal Dmowskiego, Józef Piłsudski, ulubionego poetę miał w Słowackim, rywalu Mickiewicza, ale to może tylko przypadek?