Mentionsy

Dzisiaj mam wielką przyjemność gościć na kanale Nowego Ładu pana profesora Pawła Skibińskiego, historyka z Uniwersytetu Warszawskiego.

A porozmawiamy przy okazji kolejnej rocznicy wyboru Karola Wojtyły na papieża o dziedzictwie Jana Pawła II.

Jest to niewątpliwie, nie trzeba tego uzasadniać, postać, która odegrała ogromną rolę w najnowszej historii Polski.

Z drugiej strony także w tym roku minęło 20 lat od śmierci Jana Pawła II.

No i pojawia się naturalnie pytanie o miejsce tego dziedzictwa Jana Pawła II dla współczesnej tożsamości Polaków, o jego rzeczywiste historyczne znaczenie, o to, co dalej z tym dziedzictwem, jak dotąd zostało zrobione, co może się z nim dalej dziać, no i także o przypomnienie...

Kiedy Jan Paweł II umierał 20 lat temu, to była to postać jednoznacznie jednocząca prawie całe polskie społeczeństwo, poza marginesem.

No i pojawia się część, dużo części krytyka tego dziedzictwa Jana Pawła II, ale też oprócz krytyki powiedziałbym dużo części pojawia się pewna obojętność.

Oczywiście są środowiska, które uważają, że należy dziedzictwo Jana Pawła II

To znaczy, żyjemy w społeczeństwie, które już nie pamięta z własnego doświadczenia w znacznej części, oczywiście nie wszyscy, ale już znaczna jego część nie pamięta z tego, co własną osobą doświadczała, jeśli chodzi o Jana Pawła II.

To jest to zjawisko, które bardzo uderza też w dziedzictwo Jana Pawła, który był jednak człowiekiem takim, powiedziałbym, bardzo głęboko zakorzeniony w pewnym

Co Pana zdaniem z tego bardzo długiego, jednego z najdłuższych w ogóle w historii Kościoła, po Piłsie IX i po samym św.

Karol Wojtyła, Jan Paweł II, oni bardzo przeżywali to, że Kościół musi być jednością, to znaczy to mistyczne ciało Chrystusa musi być zjednoczone.

I teraz, tak ja to interpretuję, to oczywiście może być, nie jestem teologiem, więc proszę wybaczyć, być może teolodzy by mnie jakoś poprawili, ale jako historyk dostrzegam taki wątek w działalności Jana Pawła II.

I proszę pamiętać, że ta codzienność katolików przed Janem Pawłem II nie obejmowała kilku charakterystycznych nabożeństw.

I to bez Jana Pawła II i bez jego nacisku na propagowanie tego kultu prawdopodobnie byłoby inaczej.

Nabożeństwo, które Jan Paweł II sam nie wymyślił sobie w swoim przekonaniu, tylko przyszło ono do niego wraz z doświadczeniem zamachu i rekonwalescencji po zamachu, ocalenia na placu św.

To jest rzeczywiście takie doświadczenie, które pokazuje, że Jan Paweł II to też nie należał do osób, to jest charakterystyczny zestaw dla katolicyzmu, że nie należał do osób, które realizowały własny projekt inżynieryjno-społeczny, tylko realizował pewne przesłania, które uważał za wezwania płynące od opatrzności.

My mamy to, jakby to powiedzieć, nawet socjologicznie ujęte, dlatego, że jest taka instytucja jak Instytut Socjologii Kościoła Katolickiego związany z Palutynami.

to nabożeństwo fatimskie było rozpowszechnione bodajże w 87% parafii.

On rzeczywiście został gigantycznie rozszerzony przez Jana Pawła II, to znaczy mamy...

historii nowożytnej, o tak powiedzmy.

I tutaj dochodzimy do elementu polskiego, bo przecież polski panteon został zmieniony przez Jana Pawła II, to znaczy rozszerzony.

kobiet polskiego kościoła, niekoniecznie etnicznych Polek, dodajmy, to są kanonizacje Jana Pawła II.

Jan Paweł II nie wymyślił sobie znowu tego, ale znalazł w dziedzictwie kościoła maltańskiego duchownego, który zresztą dziś świętego, który miał taką wizję, że żeby różaniec opowiadał całą historię zbawienia, to jeszcze powinny być tajemnice światła.

Do tego oczywiście dochodzi z punktu widzenia dorobku kościelnego Jana Pawła II.

bo rzeczywiście omawia całość wiary katolickiej z wykorzystaniem nie tylko współczesnej teologii, ale też po prostu problemów, które pojawiły się między Trydentem a pontyfikatem Jana Pawła II

Ja nie chcę przez to powiedzieć, że Jan Paweł II był niezrównanym papieżem, którego nigdy nie znajdziemy żadnego innego, który byłby

I to jest jego cecha jako religii.

z Brytanii czy z Irlandii, no to jednak będzie to inny katolicyzm.

Pomysł taki, że jakiś dżentelmen z Brytanii postanowi się przygwoździć fizycznie do krzyża po to, żeby pokazać swoją ekspiację.

Jan Paweł II był zrozumiały dla Zachodu.

Pamiętajmy, że Jan Paweł II dokończył jakby pewną batalię, którą toczył kardynał Stefan Wyszyński o nie tylko o...

uznanie Polaków jako narodu katolickiego wbrew projektowi inżynierii społecznej komunizmu, który chciał nas pozbawić tego backgroundu religijnego, bo oczywiście komuniści mieli swoje przekonanie do tego, jak funkcjonują społeczeństwa, jak funkcjonuje człowiek, czyli bez Boga.

I tutaj bezradność komunizmu wobec projektu Wyszyńskiego, potem wspieranego i jakoś rozszerzonego przez Jana Pawła II, okazała się bardzo istotna.

Bez Jana Pawła II najprawdopodobniej ta moc sprawcza tego projektu narodu katolickiego, narodu rozumianego nie jako naród socjologicznych katolików, tylko naród

To ten projekt, oparty na pewnej interpretacji historii, dokonanej może w pełnym tego słowa znaczeniu przez Jana Pawła II podczas pierwszych pielgrzymek do Polski.

To wszystko było niesłychanie ważne i moim zdaniem bez osoby Jana Pawła II praktycznie niemożliwe.

ale trwa w jakichś takich rezydułach w polskim życiu społeczno-politycznym, to znaczy projektu społeczeństwa, demokratycznego społeczeństwa katolickiego, które miało być zrealizowane, zdaniem Jana Pawła II, po 1989 roku.

Tak naprawdę chyba do końca nie zdefiniowaliśmy, nie przetrawiliśmy jakby tego przekazu, który dostaliśmy od Jana Pawła II, bo przecież on nie był politykiem, on nie programował w taki sposób jak ojcowie polskiej myśli politycznej, tylko programował w sposób nieco bardziej przenośny, nieco mniej bezpośredni, mówiąc o pewnej głębszej rzeczywistości, która miała warunkować te zachowania

Poza tym oczywiście mamy dorobek Jana Pawła II w dziedzinie polskiej religijności, to już o tym mówiłem.

A jeszcze dodajmy, że gdzieś jest dorobek Jana Pawła II jako polskiego intelektualisty, jednak wybitnego i znaczącego filozofa, który zaprezentował bardzo spójną wizję antropologiczną.

Faustyna Kowalska nie mogą tam dorównać, ponieważ za tym stała nie tylko osobista autorytet Jana Pawła II, ale również instytucjonalna autorytet Kościoła.

No i jakby przeciwnikiem tej wizji, katolickiej wizji ala Jan Paweł II byli z jednej strony marksiści, a z drugiej strony rozmaite formy...

Jest dorobek stricte polityczny Jana Pawła II, który nie dlatego, że Jan Paweł II był politykiem, ale dlatego, że Kościół funkcjonuje w pewnej rzeczywistości doczesnej, w której no musi mieć coś do powiedzenia na temat wspólnoty własnych wiernych, a w związku z tym uczestniczy w procesie politycznym.

I w związku z tym Jan Paweł II uczestniczył bardzo aktywnie w tym procesie politycznym.

Bo to niewątpliwie na przykład przekaz Solidarności przetrwał szok początku lat 80. i stanu wojennego w znacznej mierze dzięki autorytetowi Jana Pawła II, który roztoczył pewien parasol ideowy nad tym dziedzictwem.

Ale to wybory raczej nie Jana Pawła II, tylko innych osób znaczących dla losów polskiej wspólnoty narodowej.

Proszę pamiętać, że Jan Paweł II był autorem takiego zupełnie zdumiewającego zjawiska jak aktywny wpływ katolicyzmu na kulturę czeską.

To od czasów Husa to nie jest takie oczywiste, a Janowi Pawłowi II to się udało.

Jeżeli mówimy o oddziaływaniu pozytywnym Jana Pawła II na Litwinów, na Ukraińców z projektem zupełnie bezprecedensowym, projektem Milenium Chrztu Rusi Kijowskiej, który jest...

W uzgodnieniu z człowiekiem, z którym on się osobiście wielokrotnie nie zgadzał, to znaczy z kardynałem Slipyjem, Jan Paweł II ogłasza projekt nowenny tysiąclecia Chrztu Rusi Kijowskiej.

I ten projekt, Jan Paweł II nagłaśnia wbrew kurii rzymskiej, wbrew zdecydowanie wbrew Sowietom, najprawdopodobniej to jest jedna z przyczyn zamachu na placu św.

Mówił tutaj dużo Pan Profesor o tych różnych bardzo aspektach działalności Jana Pawła II.

afirmacja Unii Europejskiej i tak dalej, integracji Polski ze strukturami zachodnimi, a z drugiej strony podkreślanie, że demokrację bez wartości się wykorzenia w mniej lub bardziej jawny totalitaryzm i tak dalej.

On w czasie okupacji był aktywnym członkiem środowiska Unii.

Jednym z liderów był krewny naszego obecnie aktywnego posła Brauna, natomiast powiedzmy, że formacja, która wtedy tam dominowała w ramach Unii, to była formacja owszem nie endecka, ale formacja absolutnie chrześcijańsko-narodowa, to znaczy...

70-tych, 80-tych Janowi Pawłowi II, nie mówiąc już o dzisiejszych chrześcijańskich demokratach, no to wydaje mi się, że Wojtyła by się tam specjalnie nie znajdował.

Jeżeli patrzymy na to, dlaczego chrześcijańska demokracja we Włoszech nie przetrwała lat 90-tych, to w znacznej mierze dzięki Janowi Pawłowi II.

No ona rzeczywiście, ona się mocno do Jana Pawła II też odwołuje.

środowiskowym odwoływaniu się w różnych krajach Europy Zachodniej, to znaczy w Hiszpanii, Portugalii.

Na pewno w Chorwacji, gdzie właściwie w każdym mieście ma pan plac Jana Pawła II, no to czegoś takiego to w Polsce nie przeżyliśmy, żeby aż tak to pokazywać, zwłaszcza, że w Chorwacji, o ile dobrze pamiętam, to on był...

Tutaj mamy ten problem, że Jan Paweł II jest postacią złożoną.

I Jan Paweł II rzeczywiście pokazywał, że te możliwości człowieka, jeżeli są oparte właśnie na tej głębokiej duchowości, są naprawdę bardzo daleko idące.

W Japonii jest ona pewnie bardziej kultywowana niż w Polsce, aż na pewno w Korei Południowej.

Jana Pawła II, które w wielu aspektach jest moim zdaniem jeszcze do końca nie wyeksploatowane, czy nawet w większości tych aspektów, dlatego że nie tylko chodzi tutaj o kult Bożego Miłosierdzia, który jest już raczej zakorzeniony i chyba już znalazł swoje miejsce jakieś i pewnie...

Odbija się również na polskiej rzeczywistości społecznej, jaką jest uzależnienie od pornografii.

No przecież Jan Paweł II ma mnóstwo rzeczy, które właśnie od strony duchowej należałoby podpowiadać, żeby pokazywać, że tego rodzaju uzależnienia społeczne nie są tylko i wyłącznie uzależnieniami fizjologicznymi, tylko są także kłopotami duchowymi.

Ja już nie mówię o tym, że mało... Proszę mi pokazać któregokolwiek ministra spraw zagranicznych polskich, który by traktował Jana Pawła II jako dobro narodowe, które trzeba po pierwsze chronić, ale też umacniać pamięć o nim i wykorzystywać pamięć o nim.

i zwłaszcza w przestrzeni trzeciego świata, bo ja nie chcę przez to powiedzieć, że mamy zbudować na Janie Pawle II nasze relacje z Francją na przykład, tak ulubioną pana redaktora, ale już na przykład z państwami afrykańskimi czy z państwami Ameryki Łacińskiej, no już to było dużo łatwiejsze.

One się oczywiście, Jan Paweł II jest człowiekiem lat 80., 90., 2000., w związku z tym już pewnej przeszłości.

Czy nie jest tak, że Jan Paweł II reprezentował właśnie pewną nadzieję na...

Ba, dzisiaj niektórzy z nich wykorzystują Jana Pawła II.

No to tutaj przecież bardzo często chociażby ten cytat Jana Pawła II...

Czy chociażby kwestia afirmacji Unii Europejskiej, gdzie kardynał Wyszyński wielokrotnie używał tego słowa nacjonalizm w znaczeniu.

Niektóre środowiska próbują właśnie twierdzić, że Jan Paweł II to był taki dobry, bo on był taki otwarty, a później to, co po nim, no to się zrobiło takie straszne, zamknięte, zaściankowe.

I oczywiście można powiedzieć tak, że Jan Paweł II rzeczywiście, ten cytat jest prawdziwy, on rzeczywiście mówił o nacjonalizmie, jednocześnie

trzeba zdefiniować, co Jan Paweł II nazywał nacjonalizmem, a co nazywał patriotyzmem, tak żeby ocenić tą wypowiedź.

I dla mnie ważniejszą rzeczą jest, czy ja bym się tak wypowiedział jak Jan Paweł II?

W związku z tym ja bym powiedział tak, że to stwierdzenie akurat u Jana Pawła II wydaje mi się stwierdzeniem banalnym, a nie nadającym się do zamiany w pałkę polityczną, czy jakiś wyznacznik jego wrażliwości.

Ja przez to nie twierdzę, że każdy polski nacjonalista ma teraz myśleć o Janem Pawłem II, ale każdy polski nacjonalista powinien znać Jana Pawła II i rozumieć, co on miał rzeczywiście do powiedzenia.

Pojawia się też kwestia stosunku do komunizmu, bo z jednej strony takim politycznym osiągnięciem Jana Pawła II, najczęściej wskazywany jest właśnie ten udział w z jednej strony upadku PRL-u, z drugiej strony rozkładzie całego systemu komunistycznego.

Tutaj byłbym ciekaw opinii pana profesora jako historyka, jak duży rzeczywiście był ten wpływ Jana Pawła II.

Bo tak całą ostatnią myśl wyrażał skądinąd szanowany w wielu środowiskach prawicowych człowiek, z którym ja się znacznie głębiej nie zgadzam niż z jakimkolwiek zadaniem Jana Pawła II, czyli Jarosław Marek Rymkiewicz.

Jan Paweł II traktował naród jako coś obiektywnego.

Przy Janie Pawle II on też proponował, żeby powiedzieć, że łączy nas doświadczenie historyczne i język.

Więc przemyślenie stanowiska Jana Pawła II może nam bardzo pomóc także we współczesnej rzeczywistości.

Dlatego, że jeżeli popatrzymy na początek pontyfikatu Jana Pawła II, przynajmniej do 1989 roku, właściwie do Centesimus Annus, do 1991, to właściwie każdy dokument podważa jakiś z dogmatów komunistycznych, przy czym podważa go nie wprost.

To znaczy Jan Paweł II nie prowadził polemiki

A co zrobił Jan Paweł II?

Jan Paweł II powiedział, można patrzeć na pracę zupełnie inaczej.

Tak, oczywiście, ale Jan Paweł II dodał ten element intelektualno-duchowy, który tłumaczył Solidarność nie tylko społeczności katolickiej, ale publiczności światowej.

Jan Paweł II był przekonany, że zmienia się świat przede wszystkim przez zmianę duchową.

Czyli praktycznie w tym samym momencie, kiedy Jan Paweł II ofiarował świat i w domyśle Rosję Matce Boskiej Fatimskiej.

Chciałem teraz przejść do tych, powiedzmy, tradycjonalistycznych zarzutów wobec pontyfikatu Jana Pawła II, przedstawionego jako papieża liberalnego, który rozmywał dotychczasowe nauczanie.

delegacji 47, delegacji 13 różnych religii, protestanci, prawosławni, Żydzi, muzułmanie, buddyści, hinduści, dżiniści, sikhiści, zaratustrianie i tradycyjne religie Afryki, Ameryki, modlitwy o pokój, wspólne słynne pocałowanie Koranu w polskim kościelu ustanowione za jego pontyfikatu dni judaizmu i islamu, wpisanie do katechizmu, że stare przymierze nigdy nie zostało

To znaczy, ja rzeczywiście uważam za trafne pytanie, jak zdaniem Jana Pawła II, właściwie na czym polegała modlitwa dżinisty, bo jeszcze z modlitwami, zwłaszcza tych dużych religii monoteistycznych, to jeszcze można powiedzieć, że oni się modlili do Boga osobowego.

I Jan Paweł II proponuje wyjście poprzez Asysz, wspólną modlitwę w intencji zachowania pokoju, czyli powstrzymania się od zabijania się i przemocy.

mocna afirmacja tego, inaczej, na przykład inne niż w tradycyjnym nauczaniu podejście do tego, czy państwo może, powinno publiczny kult błędnych religii traktować jako coś dopuszczalnego.

Ta sprawa nie jest dyskutowana w związku z Janem Pawłem II, tylko obok Jana Pawła II.

Druga rzecz jest taka, że przypominam, że wolność religijna to nie jest dowolność wyboru wyznania, tylko to jest wolność kultywowania religii, którą się wyznaje.

Jestem w stanie pokazywać Państwu cytaty, które są od Lona XIII począwszy, żeby nie drażnić tradycjonalistów, do Piusa XII, które jasno pokazują, że papieże mają ogromne wątpliwości, czy aktywność państwa w tej mierze sprzyja, czy nie sprzyja.

Więc rozumiecie państwo, że tutaj mamy do czynienia z bardzo delikatnym i skomplikowanym problemem, który nie dotyczy Jana Pawła II, dotyczy tego, jak patrzymy na nasze dziedzictwo katolickie.

No jest to bardzo pozytywny i taki afirmacyjny stosunek do dialogu międzyreligijnego, ale proszę zwrócić uwagę, że Jan Paweł II nigdy tutaj akurat, nie można mu zarzucić, że pomieszał jakby pojęcia.

Wiemy, że Jan Paweł II znajdował się też w bardzo trudnej sytuacji, jeśli chodzi o także ze względu na swoją polskość w relacjach z

Czy tutaj Jan Paweł II był defensywny czy ofensywny?

I proszę zwrócić uwagę, że jeżeli tak się rozumie dialog międzyreligijny, że rozmywamy przekaz o wyłączności zbawcze Jezusa, to zwracamy uwagę na chociażby deklarację Dominus Jezus oraz Veritatis Splendor, encyklika Veritatis Splendor i parę innych tekstów, które jasno pokazywały, że Jan Paweł II z takimi eksperymentami nie ma nic wspólnego.

Ja tylko zwracam uwagę na pewne argumenty, które stanowią jakby to być moim zdaniem znacznie bardziej ważkie niż te uwagi, dotyczące kwestii moim zdaniem raczej taktycznych i wizerunkowych niż

Jan Paweł II przez 27 lat kanonizował 482 osoby, gdzie przez wcześniejsze

Jan Paweł II wpisał na pierwszym, jakby równorzędnie, ale wymieniając jako pierwsze, wzajemną miłość małżonków.

Ja absolutnie nie jestem w stanie powiedzieć według mojej wiedzy po prostu, że Jan Paweł II popełnił tu jakieś radykalne nadużycia.

Bardzo, bardzo jednostronna ta opowieść taka o Janie Pawle II jako o pogromcy tradycjonalizmu.

Oczywiście, ale wynika to z tego, że jakaś forma koegzystencji była przynajmniej przez Jana Pawła II widziana i zalecana.

Jan XXIII nazwał

No jakoś tak się złożyło, że za czasów Jana Pawła II udało się wiele z tych procesów błyskawicznie pozakańczać i jeszcze przed reformą procedur.

Chyba w znacznej mierze dlatego, że ze względu duszpasterskich, to znaczy Jan Paweł II uznał,

I Jan Paweł II temu chyba przede wszystkim o tym myślał, kiedy zmieniał te procedury kanonizacyjno-beatyfikacyjne.

No ale czy my uważamy, że męczennicy II wojny światowej, męczennicy komunizmu, czy męczennicy rewolucji francuskiej, to oni nie zasługują na to, żeby być czczeni jako święci?

kanonizacji, już to akurat, już po Janie Pawle, ale na bazie tych procedur, tak, szybkiej kanonizacji jego samego, Jana XXIII i Pawła VI, także wcześniej przez kilkaset lat, chyba bodajże przez wcześniejsze 600 lat było trzech papieży kanonizowanych łącznie, a teraz nagle wszyscy są święci, tak, i to wygląda trochę jak taka instytucja, która zaczyna sama siebie sakralizować.

Może tak to wyglądać, tylko że to nie będzie wspólnego z reformą Jana Pawła II, tylko z mentalnością współczesnego katolika, a zwłaszcza współczesnego duchownego.

Ja zwracam uwagę, że już za Pawła VI to było zmienione.

To nie jest zbyt częsty problem, ale jeżeli o nim rozmawiamy, jeżeli mówimy o teologii małżeństwa, to trzeba nad ten temat się zastanowić.

To znaczy niż Jan Paweł II.

O ile dobrze pamiętam, te wypowiedzi Jana Pawła II wynikają w znacznej mierze z jego także praktyki duszpasterskiej.

drugorzędna, dlatego, że jeżeli czyta Ewangelium Vitae, no to bardzo przepraszam, ale bardziej polemicznego w stosunku do współczesnej mentalności tekstu u Jana Pawła II, to ja chyba nie znam.

I jeżeli ktoś jakby oskarża go, że poprzez to inne rozłożenie akcentów w teologii małżeństwa

To znaczy, ja tylko zwracam uwagę, że to akurat wszyscy papieże od Jana Pawła II stoją na tym samym stanowisku, to znaczy, no...

Pytanie jest takie, czy on uważał, że to też jest kwestia jego właśnie teologii życia, to znaczy wartości życia ludzkiego.

Nie zauważyłem u Jana Pawła II stwierdzenia, że on się nie wpisuje.

Natomiast jeśli chodzi o... No tutaj też jakby ja nie ukrywam, że to nie jest też ta część teologii Janowo-Pawłowej, z którą ja się bardzo identyfikuję.

Natomiast rozumiem te argumenty, które Jan Paweł II przedstawiał.

Albo o to, że Jan Paweł II wiedział i tuszował, albo, że jeżeli nie wiedział, to był naiwny wobec działań swojego bezpośredniego otoczenia.

No i tutaj jest kilka kwestii, tak?

Dopiero po śmierci Jana Pawła II został zmuszony po rezygnacji życia w pokucie.

Ewidentnie ta struktura nie działała tak jak powinna i kiedy zmarł już zresztą, kiedy było wiadomo, że prawdopodobnie robił to, co później już było jasne, że robił, to też Jan Paweł II...

Jak na te wszystkie sprawy pan profesor patrzy i na działalność Jana Pawła II na tym niewątpliwie ważnym dla autorytetu moralnego i po prostu jeśli chodzi o...

Po pierwsze, odsyłam do takiego dosie, które bodajże zostało opublikowane przez Centrum Myśli Jana Pawła II, dotyczącego realnych posunięć w tej dziedzinie Jana Pawła II, dlatego że od tego powinniśmy wyjść.

Mam nadzieję, że nie za późno, ale niewątpliwie nie chcę bagatelizować tej kwestii.

Inna sprawa jest taka, czy wszystkie posunięcia dyscyplinarne Jana Pawła II są i były trafione.

Każda z tych historii ma swoją dynamikę i swoją logikę.

I w każdej z tych historii można mówić o jakby to powiedzieć rozmaitej sytuacji też Jana Pawła II.

Ja mogę powiedzieć tylko tyle, że Jan Paweł II rzeczywiście można powiedzieć, zwłaszcza pod koniec swojego pontyfikatu,

To nie znaczy, żeby można było zarzucić bezczynność czy jakieś lekceważenie tego typu kwestii.

Tu możemy powiedzieć o wielkiej tragedii, ale Jan Paweł II, trudno powiedzieć, żeby był tutaj odpowiedzialny za powstanie tego stanu, rzeczywiście nie przeciął, tu można powiedzieć, że nie przeciął tego stanu.

Jana Pawła II.

I każdą prawdopodobnie trzeba dogłębnie zbadać, przy czym do tej pory w żadnej z tych spraw nie pokazaliśmy jakiegoś poważnego, poważnej winy moralnej Jana Pawła II, co najwyżej pewne niewłaściwe wybory, o tak powiedzmy, wybory zarządcze.

które przy każdym zarządzaniu, jakąkolwiek instytucją, zwłaszcza tą globalną instytucją, tak skomplikowaną, jak Jan Paweł II zarządzał, no należy brać pod uwagę, że one po prostu się będą zdarzać.

Nie przecięcie zagadnienia Masiala, to znaczy nie wyciągnięcie konsekwencji dyscyplinarnych, ponieważ Jan Paweł II przecież w pewnych momentach uznawał za niewystarczające po prostu uwiarygodnienie tych zarzutów.

Natomiast do tej pory nie spotkałem, inaczej, na pewno nie znajdziemy i do tej pory nie znaleźliśmy i chyba nie znajdziemy, mam nadzieję, żadnego case'u, że Jan Paweł II, jakby to powiedzieć, zachował rzeczywistą obojętność wobec case'ów, przypadków nadużyć moralnych tych duchownych, lekceważąc je.

Pamiętajmy też, że to jest Jan Paweł II i to niewątpliwie miało na niego wpływ.