Mentionsy

Misja specjalna w RMF FM.

Chory człowiek Europy, jak upadło Imperium Osmańskie.

Jest 12 listopada 1918 roku.

Do Stambułu, stolicy Imperium Osmańskiego, wkraczają oddziały francuskie.

Dzień później dołączają do nich Brytyjczycy.

Rozpoczyna się okupacja miasta, która ma potrwać aż do podpisania traktatu pokojowego.

Potężne niegdyś Imperium Osmańskie od niemal dwóch wieków zmagało się z poważnym kryzysem i spadkiem znaczenia na arenie międzynarodowej.

Władze w Stambule liczyły, że udział i zwycięstwo w Wielkiej Wojnie pozwoli im na odbudowanie dawnej potęgi.

Turcja walczyła jednak po stronie państw centralnych i w ten sposób znalazła się w obozie przegranych.

Przywódcy państw Ententy planują podział ziem dawnego imperium pomiędzy Wielką Brytanię, Francję, Włochy, Grecję i Armenię.

Jednak duża część tureckiego społeczeństwa nie chce się zgodzić na te warunki i decyduje się na walkę o przyszłość kraju.

Mustafa Kemal Ataturk, jeden z najbardziej uznanych tureckich generałów, staje na czele zbrojnego oporu.

Po pięciu latach walki Turcja niespodziewanie odnosi zwycięstwo i zmusza Entente do porzucenia planów rozbioru kraju.

Imperium Osmańskie zostaje przekształcone w Republikę Turecką, a Ataturk zostaje jej pierwszym prezydentem.

Dlaczego jednak jedno z najdłużej istniejących imperium w historii upadło?

I w jaki sposób Ataturk zdołał obronić kraj przed rozbiorami?

O tym opowiemy w dzisiejszym odcinku Misji Specjalnej.

Imperium Osmańskie osiągnęło szczyt swojej potęgi na przełomie XV i XVI wieku.

Obejmowało wtedy obszary dzisiejszej Turcji, Grecji, Półwyspu Bałkańskiego oraz Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej.

Jednak po okresie gwałtownej ekspansji i podbojów zaczynają się pojawiać pierwsze symptomy kryzysu, które stopniowo prowadzą do coraz większych problemów wewnętrznych.

Spadek znaczenia szlaków handlowych biegnących przez Bliski Wschód doprowadza do znacznego osłabienia sytuacji ekonomicznej Imperium.

Dodatkowo sułtanat zamieszkują różne grupy etniczne i religijne, które nie są traktowane na równi z muzułmanami.

Prowadzi to do wewnętrznych napięć, które stopniowo przybierają nasilę.

XIX wiek okazuje się szczególnie burzliwym i trudnym okresem, podczas którego różnorakie kryzysy przybierają nasilę.

Wewnątrz imperium wybuchają liczne niepokoje społeczne, a Osmanowie tracą kontrolę nad Grecją, Egiptem oraz częścią Półwyspu Bałkańskiego.

Wojska tureckie ponoszą klęski w starciach z nowoczesnymi armiami mocarstw europejskich, co prowadzi do spadku znaczenia państwa na arenie międzynarodowej.

Wtedy też zaczęto nazywać Imperium Osmańskie chorym człowiekiem Europy.

Część elity rządzącej jest świadoma, że ich kraj zmaga się z wieloma problemami i próbuje przekonać sultanów i dygnitarzy do przeprowadzenia reform.

23 grudnia 1876 roku sułtan Abdulhamid II nadaje imperium konstytucję, która pozwala na utworzenie parlamentu i przekształca kraj w monarchię konstytucyjną.

Jednak już dwa lata później, pod wpływem stronnictwa konserwatywnego, znosi ją i rozwiązuje parlament.

Wielki wezyr Mithat Pasha, który jest zwolennikiem zmian, zostaje skazany na wygnanie.

Brak reform prowadzi do pogłębienia kryzysu, kolejnych strat terytorialnych i rosnącego niezadowolenia społeczeństwa z rządów Sultana.

Popularność zaczyna zyskiwać nacjonalistyczny ruch młodoturków, który domaga się modernizacji państwa.

3 lipca 1908 roku w wyniku przewrotu wojskowego młodoturcy przejmują władzę w imperium i zmuszają Abdulhamida II do ponownego wprowadzenia konstytucji.

Rok później Abdulhamid II, oskarżony o próbę obalenia monarchii konstytucyjnej, zostaje pozbawiony tronu, a władzę przejmuje Mehmed V. Jego pozycja jest jednak czysto symboliczna, a faktyczną kontrolę sprawuje Komitet Jedności i Postępu.

Wkrótce Imperium Osmańskie musi zmierzyć się z kolejnymi stratami terytorialnymi.

W 1912 roku traci kontrolę nad Afryką Północną na rzecz Włoch.

W tym samym roku na Bałkanach wybucha nowa wojna, a wojska tureckie ponoszą klęskę.

Armia bułgarska dociera niemal na przedmieścia Stambułu, co zmusza wielkiego wezyra Mahmeda Kamila do rozpoczęcia rokowań pokojowych w Londynie.

Bułgaria wspierana przez zachodnie mocarstwa przedstawia bardzo surowe warunki zakończenia wojny.

Miasto Adrianopol oraz jego okolice mają zostać włączone do Bułgarii.

Wielkiemu wezyrowi nie udaje się wynegocjować załagodzenia bułgarskich żądań i ostatecznie przyjmuje surowe warunki pokoju.

Jednak gdy informacja o tym dociera do Turcji, wywołuje ogromne oburzenie społeczeństwa.

Komitet Jedności i Postępu, którego Mehmet Kamil jest przeciwnikiem, postanawia wykorzystać niechęć większości Turków do postawy wezyra i przejąć pełną władzę w kraju.

23 stycznia 1913 roku ma miejsce kolejny zamach stanu, w wyniku którego faktyczną władzę w państwie przejmuje triumvirat paszów w składzie Ismail Enver, Mehmet Talat i Ahmed Cemal.

Na krótko przed wybuchem I wojny światowej władze Imperium Osmańskiego, kierując się niechęcią do Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji, sprzymierzają się z Cesarstwem Niemieckim.

Na mocy tego porozumienia do kraju przybywają Niemieccy wojskowi, którzy pomagają w modernizacji i reorganizacji armii tureckiej.

28 lipca 1914 roku w Europie wybucha I wojna światowa.

Jednak przez pierwsze tygodnie Imperium Osmańskie formalnie zachowuje neutralność.

Przywódcy Turcji mają wątpliwości, czy powinni wywiązywać się ze swoich sojuszniczych zobowiązań, obawiając się wojny z Ententą.

Mehmed Rifat, ambasador Osmanów w Paryżu, również obawia się o przyszłość imperium w przypadku rozpoczęcia walk i wysyła do Ismaila Enwera list, w którym pisze Myślę, że nie powinniśmy przystępować do wojny po żadnej ze stron.

Poparcie którejkolwiek z nich może doprowadzić do ostatecznego upadku państwa.

Jednak Ismail Enwer, widząc początkowe sukcesy armii niemieckiej we Francji, zachowuje optymizm i odpowiada.

Sukcesy Niemiec jasno pokazują, że to państwa centralne odniosą zwycięstwo.

W październiku 1914 roku dwa niemieckie krążowniki Goben i Breslau płyną do Stambułu, gdzie zostają oficjalnie wcielone do floty tureckiej.

Osmanowie używają ich do przeprowadzania serii ataków na rosyjskie porty nad Morzem Czarnym.

W ten sposób Imperium Osmańskie oficjalnie przystępuje do konfliktu, a państwa Ententy wypowiadają mu wojnę.

W 1915 roku udaje im się zatrzymać desant wojsk Ententy na półwyspie Gallipoli.

Jednym z tureckich dowódców, który wyróżnia się w trakcie walk jest Mustafa Kemal Atatürk, przyszły prezydent Turcji.

Jednak w 1916 roku na Bliskim Wschodzie wybucha powstanie spowodowane niezadowoleniem ludności z prześladowań arabskich nacjonalistów przez władze w Stambule.

Przywódcy chcą wywalczyć niepodległość od Imperium Osmańskiego i są wspierani przez Wielką Brytanię i Francję.

W 1918 roku sytuacja militarna Turcji staje się tragiczna.

Wojska Ententy pokonują Bułgarię, co otwiera im drogę na Stambuł.

Na Bliskim Wschodzie Osmanowie tracą kontrolę nad niemal wszystkimi zajmowanymi wcześniej terenami.

Dodatkowo staje się jasne, że Niemcy oraz Austro-Węgry nie wygrają wojny.

W tej sytuacji triumvirat Paszów podejmuje decyzję o dymisji i opuszczeniu kraju.

Ismail Enver tłumaczy...

Musimy podać się do dymisji.

To jedyna szansa na to, że Ententa podyktuje krajowi łagodniejsze warunki rozejmu.

30 października 1918 roku na pokładzie brytyjskiego okrętu Armagedon, cumującego w porcie w Murdos, zostaje podpisany rozejm.

Wojska Ententy rozpoczynają okupację Stambułu oraz cieśniń Bosfor i Dardanelle.

Nowy sułtan Mehmed VI powołuje rząd, który ma zająć się wynegocjowaniem warunków pokojowych.

Nie oznacza to jednak końca napięć.

Wielu Turków sprzeciwia się działaniom władz w Stambule i okupacji części terenów przez europejskie mocarstwa.

Dodatkowo 15 maja 1919 roku wojska greckie za zgodą przywódców państw Ententy zajmują obszar Izmiru.

Ateny tłumaczą to chęcią ochrony mniejszości greckiej, ale pragną też zabezpieczyć przyszłe zdobycze terytorialne.

Pomysł popiera zwłaszcza premier Wielkiej Brytanii, który wierzy, że armia grecka będzie w stanie przeciwstawić się rosnącemu w siłę tureckiemu ruchowi oporu.

Jednak grecki atak i brak reakcji władz w Stambule jeszcze bardziej podburzają społeczeństwo.

Mustafa Kemal Atatürk, jeden z najbardziej zasłużonych dowódców tureckich, odchodzi z armii osmańskiej i zapowiada, że będzie walczył przeciwko siłom okupacyjnym.

W grudniu 1919 roku mają miejsce wybory do osmańskiego parlamentu, które wygrywają nacjonaliści popierający Atatürka.

Wiosną 1920 roku do wiadomości publicznej przedostają się informacje o planowanym podziale Turcji.

Posłowie obradujący w okupowanym Stambule sprzeciwiają się tym postanowieniom i przywódcy Ententy zmuszają sułtana Mehmeda VI do rozwiązania zgromadzenia.

23 kwietnia 1920 roku Atatürk zwołuje w Ankarze Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji, które staje się de facto nowym konkurencyjnym ośrodkiem władzy.

Jego członkowie ponownie sprzeciwiają się planom podziału Turcji, a Mustafa Kemal Atatürk zagrzewa rodaków do walki słowami.

Dziś naród turecki zostaje wezwany do obrony swojego prawa do życia i do niepodległości.

Musi zdecydować o swojej przyszłości.

W odpowiedzi władze w Stambule określają Ataturka zdrajcą, a jego zwolenników niewiernymi.

20 sierpnia 1920 roku sułtan Mehmed VI podpisuje traktat z Sevres, który ratyfikuje podział Turcji.

Szybko staje się jednak jasne, że jeśli Ententa chce zrealizować plan rozbioru kraju, musi najpierw pokonać siły podległe nowemu rządowi w Ankarze.

Grecja, wspierana przez Wielką Brytanię, rozpoczyna wielką ofensywę, której celem ma być zdobycie nowej stolicy.

23 sierpnia 1921 roku ma miejsce decydująca bitwa nad rzeką Sakarią.

Po kilkunastu dniach zaciętych walk 23 września siły tureckie zmuszają Greków do odwrotu.

Włochy i Francja, które zmagają się z poważnymi problemami wewnętrznymi, rezygnują z dalszej walki w Turcji i zawierają umowy z rządem w Ankarze.

W 1922 roku wojska Mustafa Kamala Ataturka przechodzą do ofensywy i 30 sierpnia wygrywają bitwę pod Dumlupinar.

W następnych tygodniach Grecy zostają zmuszeni do odwrotu, a wojska tureckie zajmują całą Anatolię.

Wielka Brytania rozważa pomoc militarną, ale pomysł ostatecznie upada.

Londyn nie chce wysyłać do walki swoich żołnierzy bojąc się negatywnej reakcji społeczeństwa na kolejną krwawą wojnę.

11 października 1922 roku w miejscowości Mudania zostaje zawarty rozejm między Turcją a Wielką Brytanią, Włochami, Francją i Grecją, który kończy działania wojenne.

1 listopada 1922 roku władze wankarze podejmują decyzję o likwidacji sułtanatu, a Mehmed VI abdykuje i opuszcza Stambuł.

23 lipca 1923 roku zostaje podpisany traktat w Lozannie, który anuluje postanowienia z Sewres.

Dokument ustala dokładny przebieg granic, który jest dużo korzystniejszy dla Turcji.

Aby uniknąć kolejnych konfliktów na tle narodowościowym, Grecja i Turcja podpisują umowę o wymianie ludności.

29 października 1923 roku Mustafa Kemal Ataturk zostaje wybrany na pierwszego prezydenta nowo powstałej Republiki Tureckiej.

Rozpoczyna się proces modernizacji kraju i laicyzacji życia publicznego, a islamscy duchowni tracą swoją dotychczasową pozycję.

Gdy Kalif Abdulmecid II zwraca się do Ataturka z prośbą o zwiększenie pensji, ten odpowiada.

Twój urząd to nic więcej niż historyczny relikt.

Nie ma żadnego uzasadnienia dla jego istnienia i to bezczelność, że wśmierasz się pisać do któregokolwiek z moich pracowników.

3 marca 1924 roku władze tureckie likwidują Urząd Kalifa, co jest uznawane za symboliczny koniec Imperium Osmańskiego.

W 1934 roku Parlament Turecki oficjalnie nadaje Mustafa Kemalowi nazwisko Ataturk, czyli Ojciec Turków.

Misja specjalna w RMF FM.

Na tropie największych tajemnic historii.