Mentionsy

Zapraszam na rozmowę realizowaną wspólnie z Muzeum II Wojny Światowej.

Pan Dimitrij Panto jest pracownikiem działu naukowego Muzeum II Wojny Światowej i chciałbym porozmawiać na temat współczesnych dziejów Kazachów i Kazachstanu.

Czyli jak pojawili się Rosjanie gdzieś, jak rozumiem, w XVIII wieku, to jakby to powiedzieć, pierwszy opór, bo pewnie opór pojawił się, to pewnie Młodszy Rzusz tutaj.

XVIII wieku kończy się dopiero w drugiej połowie XIX wieku, kiedy mówimy o przyłączeniu tych, przyłączeniu, biorę tutaj w cudzysłów to, w siłowym włączeniu terenów południowego Kazachstanu i starszego rzutu.

Do tego wiadomo, że Islam od VII wieku był obecny, ale również są miejscowe religie, jak na przykład tengrianizm, to znaczy wierzenie w błogosłońca, no i taki animalistyczny spór, szamanizm w jakimś stopniu również.

Także w zależności od tego jak ta władza sowiecka się instalowała, no to stolicy się również przemyślały, w zależności również od pomysłów administracyjnych, koordynacyjnych, inżynierii społecznej sowieckiej, no te stolicy również wędrowali po Kazachstanie.

Ale również Kazacy dostawali wzdłuż swoich linii kazachskich umocnień, dostawali pas ziemi, który uprawiali rolę.

Współpracowali z kolonizacją, z rozwojem, co ostatecznie zagrało w jakimś stopniu, bo przemyślenie się tych ludzi, technologii również, a poszerzenie, bo za chłopcem również szła wykształcona cerkiew.

I listopadowym powstaniu, albo styczniowym powstaniu, albo również wcześniejszych na przykład zostali również zesłani jako pierwsi Polacy, którzy kiedykolwiek pojawili się za urajem na terenie Syberii.

Też zachodniej Syberii, która jest częścią obecnego Kazachstanu, to byli żołnierze Stanisława Leszczyńskiego, które trafili do niewoli.

...i zachodniej Syberii.

Na przykład Poklewski-Kozył był takim bardzo znanym przedsiębiorcą na Syberii Zachodniej.

Działał, który budował fabryki, gorzelnie, budował ruch statkowy na tych rzekach Hiszpanii, Rytyszy.

Podstawowo, jak my zaczynaliśmy mówić o polowie XVIII czy początku XIX wieku, tutaj trzeba było przekazywać pewne komunikaty od władzy, od caratu i to również potrzebowali ludzi wykształcenych, ale również oni chcieli walczyć o prawa Kazachów, walczyć o państwowość, o możliwość nauki języka, o opiekę medyczną,

To trzeba było wyobrazić, że od Bashkiry, od Tatarstanu do Turkmenistanu powstałoby potężne państwo, które mogłyby być alternatywą dla Moskwy, dlatego Lenin i Stalin bardzo dużo zrobili, żeby to... Powolutku przejdźmy już do tych czasów, bo ja rozumiem, że Kazachowie co prawda przed wybuchem I wojny światowej

I jeszcze w 1916 roku powstanie Ewangelii Dyjmanowej.

Bo ze względu na braki i też na frontach I Wojny Światowej, po raz pierwszy zostali powolani do wojska, do pracy mobilizacyjnej, do pracy takich tyłowych, przedstawicieli właśnie tego świata.

Prace tyłowe, czyli budowanie na przykład okopów, linii obronnych.

Tak, to jeszcze inne bardzo krótkie, ale jednak wszystko zaczyna się w tej lutowej, że oni poczuli, że mogą jednak cięć, większość tej inteligencji krajskiej należała do partii kadetów centrowych,

Oni wierzyli i myśleli, że dostaną... A to ciekawe, że przyłączyli się do partii jednak, która miała jednoznacznie demokratyczny program.

To nie byli ludzie, którzy gdzieś tam... Był margines takich bardziej, tak powiem, lewicowych partii, ale większość tej inteligencji, o której mówimy, należała do partii, do frakcji kadeckiej.

I potem ostatecznie zresztą przyczyniłeś to, że kiedy oni przyjrzeli część z tych przywódców partii, przywódców tego ruchu narodowego i tej partii ALASZ na oczy, po tym powiedzmy krótkim okresie dogadania się z Sowietami, kiedy rozstrzelali część, wierchuszkę partii kadytów, 100 rozstrzelanych, to powiedzieli, że nie, wycofujemy się, to znaczy, że to nie jest nic dobrego, bo to są nasze, nasi ludzie,

Warto tutaj pamiętać, że myśleli o tej federacji i właśnie wracałem do powołania tej autonomii, dlatego organizowałem dwa ogólnokazachskie zjazdy.

I tu się pojawia ten, jeszcze przed przywrotem październikowym, pojawia się ten postulat autonomii w ramach państwa rosyjskiego.

Jakby brali to, no okej, my możemy to robić, ale właśnie w ramach takiej właśnie swojej własnej autonomii.

Pamiętam, że to też było powoli i było część sympatyzujących z Leninem i Stalinem Kazachów, którzy po prostu byli pod wpływem tej ideologii komunistycznej, markszistowskiej, które poznali na studiach.

Ale pamiętajmy, że w tym czasie na terenie zachodniej Syberii, powiedzmy Kazachstanu, funkcjonowało 25 różnego rodzaju jakichś urzędów.

Wiadomo, że do większości białych dołączyli również te większe, bogatsze przedsiębiorstwa, te zamożni chłopi, którzy czuli oporę w monarchii.

Ale jakby, abstrahując, pamiętamy też kiedyś taki obrazek, że byłem lato, lato temu przed kwerendą doktoracie w Omsku i wchodzę do Muzeum Krajobraźniego i tam wystawę buduję jakąś czasową.

I pamiętamy o tym, że w tej inżynierii społecznej to był Piemont, bo oni chcieli pokazać, zobaczcie, my dajemy autonomię, my zachowujemy, dajemy stoliczność, my zachowujemy także na przykład ten proces kolonizacji, który był, że zobaczcie, we władzach są miejscowi.

I tutaj jeszcze warto od razu po zakończeniu wojny domowej, co było bardzo dużym problemem, wybuchł głód potężny, pierwszy ten głód.

Pamiętamy, że nad Wołogą i wtedy chaos wojny domowej i ta polityka komunizmu wojennego doprowadziło do potężnych strat.

I te kilka tysięcy Bajów w 1928-1929 zostają wyrwani ze swojego społeczeństwa i wysiedleni na Syberii Zachodniej.

I w ten sposób też to zadziałało, uciekli, powołując do życia diasporę kazachską obecnie w Afganistanie, w Iranie, w Mongolii, w Chinach, które teraz, w tych momentach, wraca do Kazachstanu w ramach repatriacji, tak jak Polacy, tak jak moja rodzina wróciła w ramach repatriacji do Polski, to Kazachowie również rozpoczęli ten proces, bo właśnie tam setki tysięcy osób, Kazachów, mieszkało za granicami, na których w latach 30-tych odkoczyło.

I na przykład Kazachowie szli za tym poziomem, wiedzieli, że w miastach jest praca, na przykład do karygandy, to wzdłuż linii kolejowych leżali po prostu trupy ludzi.

Właśnie, łysenki się zaczęły, ale Wawilów, wybitny naukowiec, absolwent zachodnich uniwersytetów w postaci znamienia zmarcia w czasie II Wojny Światowej, z wycieczeniem w jednym z więzieni, a jego uczniów, ludzi, którzy pracowali z nim w laboratoriach i zajmowały się genetyką, zostali zesłani do Karlagu.

W tym momencie też Kazachstan staje się miejscem zsyłek Polaków, bo tu chciałem pana dopytać, bo mówimy o zsyłkach jeszcze przed wybuchem II Wojny Światowej, bo pan chyba pochodzi z rodziny, która została zesłana jeszcze przed wybuchem.

Przesiedleńców to przesiedlimy na Syberii.

No bo dla nich to był szpiec z Japonii.

Tak, około 1400 osób zostało rozstrzelone w ramach operacji polskiej onkologii w Kazachstanie.

W naszych muzeum jest ciekawa notacja, gdzie pani opowiada, że pamiętam jak właśnie ten Czarny Woron przyjeżdżał i zabierał ludzi.

Jeżeli mówimy o końcówki lat 30., tuż przed II Wojną Światową, sytuacja w Kazachstanu była dramatyczna.

Nagle nowy przesiedleńcy, przymusowe osiedla, ta industrializacja, która jest budowana na kościach, wycianie na trupach ludzi, którzy musieli ciężko pracować na to, żeby Związek Radziecki mógł się przygotować do II Wojny Światowej.

Jeśli idzie natomiast o dzieje Kazachstanu w czasie wojny i po wojnie, to tutaj oczywiście zapraszam pana na następną rozmowę.